Hôm nay, chúng ta sẽ học Bài 3: Bảng Kết quả Hoạt động Kinh doanh. Bảng này tuy không khó nhưng lại rất quan trọng. Ở Việt Nam, đầu tư vẫn chịu nhiều ảnh hưởng của tâm lý đám đông, và nhà đầu tư rất chú trọng đến lợi nhuận, dù đôi khi đó chỉ là lợi nhuận trên báo cáo hoặc lợi nhuận có chất lượng kém. Hôm nay, chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn về những vấn đề này.

Bắt đầu buổi học: Bảng Kết quả Hoạt động Kinh doanh

Chúng ta sẽ bắt đầu buổi học. Mọi người đã sẵn sàng chưa, hãy comment “Sẵn sàng” để chúng ta bắt đầu!

Thị trường không quan trọng bằng cách chúng ta quản trị danh mục. Không ai có thể dự đoán được thị trường một cách chính xác. Thậm chí, việc dự đoán đúng một, hai lần còn có hại vì nó khiến chúng ta tự tin quá mức, rồi đến lần thứ ba lại đánh mạnh và thua lỗ.

Giờ chúng ta sẽ quay lại hình ảnh mô hình kinh doanh của một doanh nghiệp mà chúng ta đã học ở buổi trước:

Đây chính là mô hình thể hiện quá trình kinh doanh của một doanh nghiệp. Buổi trước, chúng ta đã học về Bảng Cân đối Kế toán, chính là phần bên trái của mô hình – phần khó nhất và lớn nhất.

Ôn tập nhanh Bảng Cân đối Kế toán:

• Mọi người tự góp tiền (Vốn chủ sở hữu).
• Đi vay thêm từ đối tác hoặc ngân hàng (Nợ phải trả) để hình thành Nguồn vốn.
• Dùng Nguồn vốn để đầu tư vào tài sản dài hạn như máy móc, văn phòng, nhà xưởng, thiết bị (Capex – năng lực sản xuất của doanh nghiệp). Phần này có liên quan đến Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh mà chúng ta sẽ học hôm nay. Ba báo cáo này liên quan chặt chẽ với nhau, có những phần chồng chéo vì chúng liên quan mật thiết.

Lý do em dạy Bảng Cân đối Kế toán trước là vì nó là phần lớn nhất. Khi đã nắm được Bảng Cân đối Kế toán, chúng ta đã được 80%. Còn lại, khi đã biết Bảng Cân đối và Bảng Kết quả Hoạt động Kinh doanh, chúng ta có thể “đọc vị” được Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, biết dòng tiền nào âm, dòng tiền nào dương.

Sau khi doanh nghiệp có tài sản và năng lực sản xuất, họ bắt đầu mua nguyên vật liệu, hàng hóa để kinh doanh. Quá trình này được gọi là “quay vòng” (quay vòng vốn ngắn hạn trên nền tảng vốn dài hạn), từ đó tạo ra Doanh thu.

Doanh thu, sau khi trừ đi các loại chi phí, sẽ tạo ra Lợi nhuận. Lợi nhuận này, sau khi trích vào các quỹ, sẽ được nhập lại vào Vốn chủ sở hữu. Tiền kinh doanh của chúng ta, sau khi trừ đi tất cả các chi phí và chi phí vay mượn, phần còn lại chính là Lãi thuần – đó là của chúng ta. Mọi thứ rất logic.

Nhiệm vụ của chúng ta hôm nay là làm rõ Bảng Báo cáo Kết quả Hoạt động Kinh doanh.

Cấu phần của Báo cáo tài chính

Trên báo cáo tài chính, có 4 cấu phần chính:

1. Bảng Cân đối Kế toán
2. Bảng Kết quả Hoạt động Kinh doanh
3. Bảng Lưu chuyển tiền tệ
4. Thuyết minh báo cáo tài chính (dùng chung cho cả ba bảng trên).

Em sẽ mở một ví dụ báo cáo thực tế để mọi người dễ hình dung. Mở một mã nào đó nhỏ thôi, nhìn số nghìn tỷ có thể hơi “choáng” với người chưa quen.

Chúng ta có thể xem Bảng Kết quả Hoạt động Kinh doanh trên CafeF. Em khuyến khích mọi người xem trên CafeF vì chúng ta có thể nhìn được dữ liệu của 4-5 năm hoặc 4 quý liên tiếp, rất hiệu quả. Chúng ta sẽ chú ý đến báo cáo hợp nhất, không phải báo cáo công ty mẹ. Em sẽ giải thích chi tiết hơn về sự khác biệt này sau, nhưng bây giờ mọi người chỉ cần biết là khi nghiên cứu báo cáo tài chính, chúng ta quan tâm đến báo cáo hợp nhất.

---

Giới thiệu về Bảng Báo các Kết quả Hoạt động kinh doanh

Bảng Kết quả Hoạt động Kinh doanh. Bảng này khá ngắn gọn, chỉ có khoảng 19 mục.

Bảng kết quả hoạt động kinh doanh (KQHĐKD) là một trong những báo cáo tài chính quan trọng nhất, cung cấp cái nhìn tổng quan về hiệu quả hoạt động của một doanh nghiệp trong một khoảng thời gian nhất định. Cơ cấu chung của bảng này có thể tóm gọn đơn giản là Doanh thu – Chi phí = Lợi nhuận. Tuy nhiên, để có cái nhìn sâu sắc hơn, bảng KQHĐKD sẽ tách bạch các cấu phần này, giúp nhà đầu tư dễ dàng phân tích và đánh giá.

Một công ty thường có nhiều hoạt động kinh doanh riêng lẻ. Ví dụ, hoạt động kinh doanh chính liên quan đến việc buôn bán sản phẩm cốt lõi, trong khi các hoạt động liên quan đến tiền gửi ngân hàng, thu chi lãi suất lại thuộc về hoạt động tài chính. Ngoài ra, còn có các hoạt động khác phát sinh doanh thu và chi phí riêng. Do đó, bảng KQHĐKD sẽ phân chia doanh thu và chi phí thành ba mảng chính: kinh doanh, tài chính và khác.

Cụ thể hơn, cơ cấu của một bảng KQHĐKD đầy đủ thường bao gồm:

• Doanh thu thuần (sau khi trừ các khoản giảm trừ doanh thu)
• Giá vốn hàng bán $\to$ Lợi nhuận gộp
• Cộng Doanh thu tài chính
• Trừ Chi phí bán hàng và quản lý doanh nghiệp
• Trừ Chi phí tài chính $\to$ Lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh
• Cộng Thu nhập khác
• Trừ Chi phí khác $\to$ Lợi nhuận trước thuế
• Trừ Thuế thu nhập doanh nghiệp $\to$ Lợi nhuận sau thuế
• Trừ Lợi ích của cổ đông thiểu số (chỉ có trong báo cáo hợp nhất) $\to$ Lợi nhuận thuần thuộc về công ty mẹ

Trong các yếu tố trên, Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ là khoản mục quan trọng hàng đầu.

Doanh thu: Yếu tố “Sống còn” của doanh nghiệp

Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ là đầu vào chính của một doanh nghiệp. Nó khác biệt với các loại doanh thu khác (như doanh thu tài chính) vì đây là khoản thu từ hoạt động cốt lõi, tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ chính của công ty. Ví dụ, PNJ có doanh thu từ việc bán trang sức, còn Vincom Retail (VRE) có doanh thu từ dịch vụ cho thuê sàn trung tâm thương mại.

Doanh thu là yếu tố cực kỳ quan trọng, thậm chí còn hơn lợi nhuận. Một doanh nghiệp có thể không có lợi nhuận trong một thời gian ngắn nhưng vẫn tồn tại được nếu có doanh thu. Ngược lại, nếu không có doanh thu, dòng tiền vào sẽ hoàn toàn bị cắt đứt, buộc doanh nghiệp phải đi vay hoặc huy động vốn, dẫn đến nguy cơ phá sản cao. Doanh thu chính là nguồn tiền đầu vào duy trì sự sống của doanh nghiệp.

Khi đánh giá doanh thu, chúng ta kỳ vọng một doanh nghiệp có doanh thu tăng trưởng đều đặn. Sự tăng trưởng đều đặn của doanh thu, nếu đi kèm với lợi nhuận tăng trưởng ổn định, sẽ là nền tảng cho sự tăng giá bền vững của cổ phiếu trên thị trường.

---

1. Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ

Trong một công ty, có rất nhiều nguồn thu nhập. Bạn có thể gửi tiền vào ngân hàng và nhận lãi, đó cũng là một dạng doanh thu tài chính. Tuy nhiên, đó không phải là hoạt động kinh doanh chính của một doanh nghiệp thông thường.

Cụm từ “Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ” được sử dụng đầy đủ để phân biệt rõ ràng: đây là khoản tiền mà doanh nghiệp thu được từ việc bán sản phẩm hữu hình (ví dụ: PNJ bán trang sức) hoặc cung cấp dịch vụ vô hình (ví dụ: Vincom Retail cho thuê mặt bằng trung tâm thương mại). Đây chính là doanh thu chính, phản ánh trực tiếp năng lực sản xuất, khả năng tiếp thị và hiệu quả kinh doanh cốt lõi của công ty.

Đây là khoản mục quan trọng nhất trên toàn bộ Bảng KQHĐKD. Tại sao lại như vậy? Đơn giản là vì:

• Không có doanh thu là “chết”: Một doanh nghiệp có thể không có lợi nhuận trong một thời gian ngắn do các khoản đầu tư, chi phí lớn, nhưng vẫn có thể duy trì hoạt động nếu có doanh thu. Ngược lại, nếu không có doanh thu, nghĩa là không có tiền đổ vào từ hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp sẽ phải vật lộn để tồn tại, buộc phải đi vay nợ hoặc huy động vốn liên tục từ cổ đông, dẫn đến nguy cơ phá sản rất cao. Doanh thu chính là nguồn tiền mặt đầu vào, là “máu” nuôi sống doanh nghiệp.
• Tiền đề cho tăng trưởng bền vững: Khi phân tích doanh thu, điều chúng ta kỳ vọng nhất là sự tăng trưởng đều đặn. Một doanh nghiệp có doanh thu tăng trưởng ổn định, đồng thời đi kèm với lợi nhuận tăng trưởng đều đặn, sẽ có giá trị cổ phiếu tăng dần theo thời gian. Đây là quy luật cơ bản của thị trường. Tuy nhiên, việc tìm kiếm những doanh nghiệp như vậy không hề dễ dàng, bởi chúng ta cần có khả năng dự báo tiềm năng trong tương lai, chứ không chỉ nhìn vào quá khứ. Giá cổ phiếu phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư vào tương lai của doanh nghiệp.

Mổ xẻ Doanh thu: Sản lượng và Giá bán

Để hiểu sâu sắc về doanh thu, chúng ta cần bóc tách hai yếu tố cấu thành nên nó: Sản lượng bán ra và Giá bán. Công thức đơn giản: Doanh thu = Sản lượng $\times$ Giá bán.

1. Tăng trưởng Sản lượng: Nền tảng cốt lõi

Khi một doanh nghiệp muốn tăng trưởng doanh thu, việc tăng sản lượng là một chiến lược quan trọng. Có ba cách chính để gia tăng sản lượng:

• Gia tăng năng lực sản xuất (Cách bền vững nhất): Đây là con đường căn cơ và bền vững nhất. Doanh nghiệp đầu tư vào việc xây dựng thêm nhà máy, mở rộng dây chuyền sản xuất để tăng công suất. Ví dụ điển hình là việc Hòa Phát xây dựng khu liên hợp sản xuất thép Dung Quất.
  • Làm sao để nhận biết? Để đánh giá tiềm năng tăng sản lượng từ năng lực sản xuất, nhà đầu tư có thể xem xét Bảng cân đối kế toán. Hãy chú ý đến khoản mục Chi phí xây dựng cơ bản dở dang dài hạn. Sự xuất hiện và gia tăng của khoản mục này cho thấy doanh nghiệp đang đầu tư vào tài sản cố định mới (nhà máy, văn phòng). Đối với các doanh nghiệp bất động sản, các dự án đang phát triển có thể nằm trong Hàng tồn kho hoặc Chi phí sản xuất kinh doanh dở dang dài hạn. Việc kiểm tra chi tiết thuyết minh hàng tồn kho (như ví dụ về Đất Xanh với các dự án Gem Riverside, Gem SkyWorld) sẽ giúp xác định tiềm năng “bung hàng” trong tương lai.
• Cú sốc cung cầu (Thiên thời): Đây là yếu tố mang tính ngắn hạn, không thể dự báo trước, thường do các sự kiện bất ngờ tác động đến cung hoặc cầu của thị trường.
  • Sốc cầu: Nhu cầu tiêu thụ sản phẩm/dịch vụ tăng đột biến. Ví dụ, nhu cầu khẩu trang tăng vọt trong đại dịch, hoặc sự tăng giá mạnh của đất đai do dòng tiền tìm kiếm kênh trú ẩn an toàn. Những doanh nghiệp trong ngành có thể hưởng lợi lớn trong ngắn hạn.
  • Sốc cung: Nguồn cung của đối thủ bị ảnh hưởng, tạo cơ hội cho doanh nghiệp của bạn. Ví dụ, việc Brazil gặp sự cố ảnh hưởng đến khai thác quặng sắt đã đẩy giá quặng sắt tăng cao, đồng thời giúp các nhà cung cấp khác (như ở Úc) gia tăng sản lượng bán ra.
• Gia tăng thị phần: Doanh nghiệp giành được một phần lớn hơn trong “chiếc bánh” thị trường. Ví dụ, từ 100 khách hàng tiềm năng, doanh nghiệp tăng số lượng khách hàng từ 30 lên 40. Điều này thường đạt được thông qua các chiến lược marketing, khuyến mãi, hoặc cải tiến sản phẩm. Tuy nhiên, việc tăng thị phần sẽ khó khăn hơn với những doanh nghiệp đã có vị thế dẫn đầu (như Hòa Phát hay Vinamilk).

Lời khuyên: Khi nhìn vào doanh thu, hãy ưu tiên tư duy về yếu tố sản lượng trước, vì đây thường là động lực tăng trưởng bền vững hơn.

2. Tăng trưởng Giá bán: Giá trị và Vị thế

Doanh nghiệp nào cũng mong muốn bán sản phẩm với giá cao nhất, trong khi người tiêu dùng lại muốn mua với giá thấp nhất. Sự đối lập này tạo nên sự hiệu quả của nền kinh tế. Để gia tăng giá bán, doanh nghiệp có thể dựa vào:

• Cú sốc cung cầu: Tương tự như sản lượng, khi thị trường có nhiều người mua nhưng nguồn cung hạn chế, doanh nghiệp có quyền tăng giá.
• Chất lượng sản phẩm và giá trị thương hiệu: Sản phẩm có chất lượng vượt trội hoặc thương hiệu uy tín, được thị trường tin tưởng, có thể được định giá cao hơn.
• Đặc điểm sản phẩm: Một số loại hàng hóa có đặc tính khan hiếm hoặc có xu hướng tăng giá trong dài hạn. Đất đai là một ví dụ điển hình, với nguồn cung giới hạn và lịch sử giá luôn tăng theo thời gian. Đây là lý do nhiều nhà đầu tư ưa thích các doanh nghiệp bất động sản có quỹ đất lớn. Giá trị đất có thể tăng đáng kể sau nhiều năm, biến những lô đất “ế ẩm” thành tài sản “siêu lợi nhuận” khi thị trường khởi sắc.

Lưu ý: Các yếu tố như cú sốc cung cầu, chất lượng/thương hiệu, và đặc điểm sản phẩm có thể cộng hưởng lẫn nhau. Một sản phẩm tốt, khan hiếm và gặp “thiên thời” về cung cầu có thể chứng kiến sự tăng giá đột biến.

Doanh thu trong thực tế và những điều cần lưu ý

Quy tắc ghi nhận doanh thu (Quy tắc dồn tích): Theo quy định kế toán tại Việt Nam, doanh thu được ghi nhận khi: A bán hàng cho B, B đã tiếp nhận hàng hóa, đã có hóa đơn và chứng từ đầy đủ, và đồng ý thanh toán. Doanh thu được ghi nhận ngay cả khi tiền chưa được thanh toán (ví dụ: B đồng ý thanh toán sau 10 ngày).

Không phải ngành nào cũng tăng giá bán: Một số ngành có đặc thù giá bán có xu hướng giảm dần theo thời gian (ví dụ: cước viễn thông, thiết bị công nghệ như điện thoại, máy tính) do sự tiến bộ khoa học kỹ thuật và cạnh tranh. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là doanh thu của họ không tăng. Ngược lại, sản lượng tiêu thụ có thể tăng mạnh hơn đà giảm của giá bán, cuối cùng vẫn giúp doanh thu tăng trưởng. Vì vậy, đừng nên máy móc bỏ qua những ngành có giá bán giảm nếu sản lượng có tiềm năng tăng trưởng vượt trội.

Cấu trúc doanh thu của doanh nghiệp niêm yết: Rất ít doanh nghiệp niêm yết chỉ kinh doanh một ngành nghề. Đa phần có từ hai đến ba mảng kinh doanh trở lên. Để phân tích sâu, chúng ta cần kiểm tra thuyết minh báo cáo tài chính (thường là phần chi tiết về doanh thu) để nắm rõ cơ cấu doanh thu đến từ các hoạt động chính (ví dụ: đối với Đất Xanh, phân biệt doanh thu từ bán căn hộ/đất nền và môi giới bất động sản; đối với Vingroup, phân biệt doanh thu từ chuyển nhượng bất động sản, cho thuê, khách sạn, y tế, giáo dục, sản xuất ô tô). Việc này giúp chúng ta đánh giá đúng trọng tâm hoạt động và tiềm năng của từng mảng.

Tóm lại, doanh thu là tiền đề bền vững nhất cho lợi nhuận. Chúng ta luôn tìm kiếm những doanh nghiệp có sự tăng trưởng doanh thu bền vững, bởi đó là dấu hiệu của một nền tảng kinh doanh vững chắc, ít phụ thuộc vào các thủ thuật tài chính (những thủ thuật này sẽ được tìm hiểu sâu hơn trong các bài học sau).

---

2. Giảm trừ Doanh thu

Ngay dưới khoản mục Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ là Giảm trừ doanh thu. Đây là các khoản làm giảm doanh thu ghi nhận ban đầu của doanh nghiệp, bao gồm:

• Hàng bán bị trả lại: Khi khách hàng không hài lòng hoặc sản phẩm có lỗi, họ có thể trả lại hàng. Giá trị của số hàng bị trả lại này sẽ được ghi nhận vào khoản mục giảm trừ doanh thu.
• Giảm giá hàng bán: Khi doanh nghiệp chủ động giảm giá sản phẩm cho khách hàng (ví dụ: chiết khấu thương mại, giảm giá khuyến mãi), phần chênh lệch giảm này sẽ được ghi vào đây.

Lưu ý quan trọng: Khoản mục giảm trừ doanh thu thường phải chiếm một tỷ trọng rất nhỏ so với tổng doanh thu. Nếu giá trị này quá lớn, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo về những bất thường trong hoạt động kinh doanh (chất lượng sản phẩm kém, chiến lược giá không hiệu quả) hoặc thậm chí là các thủ thuật kế toán phức tạp (chuyển lợi nhuận, ghi nhận doanh thu ảo). Những dấu hiệu này cần được điều tra kỹ lưỡng (và sẽ được tìm hiểu sâu hơn trong các bài học về thủ thuật báo cáo tài chính).

Sau khi trừ đi các khoản giảm trừ doanh thu, chúng ta sẽ có được Doanh thu thuần. Đây là con số quan trọng hơn để theo dõi vì nó phản ánh chính xác doanh thu thực tế mà doanh nghiệp thu được từ hoạt động kinh doanh cốt lõi.

---

3. Giá vốn hàng bán

Sau Doanh thu thuần là Giá vốn hàng bán. Đây là toàn bộ chi phí trực tiếp liên quan đến việc sản xuất hoặc mua hàng hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp đã bán ra. Để dễ hình dung: nếu bạn mua một chai nước với giá 5.000 VNĐ và bán ra với giá 10.000 VNĐ, thì 5.000 VNĐ chính là giá vốn hàng bán.

Các thành phần của Giá vốn hàng bán bao gồm:

• Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Ví dụ: vải để may áo, quặng sắt để sản xuất thép.
• Chi phí nhân công trực tiếp: Lương của những công nhân trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất sản phẩm (ví dụ: người may áo trong xưởng sản xuất). Lương của nhân viên gián tiếp như kế toán, quản lý sẽ được tính vào chi phí quản lý doanh nghiệp.
• Chi phí sản xuất chung: Bao gồm khấu hao máy móc, thiết bị trực tiếp phục vụ sản xuất (ví dụ: máy khâu trong xưởng may), chi phí điện, nước, thuê nhà xưởng phục vụ sản xuất.

Tóm lại, giá vốn hàng bán là tổng hợp tất cả các chi phí trực tiếp phát sinh để tạo ra sản phẩm/dịch vụ được ghi nhận trong phần doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ.

---

4. Lợi nhuận gộp và Biên lợi nhuận gộp

Lợi nhuận gộp = Doanh thu thuần – Giá vốn hàng bán.

Đây là lợi nhuận sơ khai nhất của doanh nghiệp, cho biết hiệu quả của hoạt động kinh doanh cốt lõi mà chưa tính đến các chi phí hoạt động, tài chính hay thuế.

Biên lợi nhuận gộp là một chỉ số cực kỳ quan trọng, được tính bằng công thức:

​

Chỉ số này cho biết cứ mỗi 1 đồng doanh thu thuần, doanh nghiệp thu về được bao nhiêu đồng lợi nhuận gộp. Ví dụ, biên lợi nhuận gộp 20% của Thế Giới Di Động có nghĩa là với mỗi 100 đồng doanh thu, họ thu về 20 đồng lợi nhuận gộp.

Tầm quan trọng của Biên lợi nhuận gộp:

Biên lợi nhuận gộp đại diện cho mức độ cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của một doanh nghiệp. Một biên lợi nhuận gộp cao cho thấy doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh đáng kể.

Ví dụ về lợi thế cạnh tranh của Biên lợi nhuận gộp (Hòa Phát vs. Hoa Sen):

• Tình huống: Giả sử Hòa Phát sản xuất một tấm tôn với giá vốn 1 triệu VNĐ (do có lợi thế tự sản xuất nguyên liệu đầu vào HRC), trong khi Hoa Sen sản xuất tấm tôn tương tự với giá vốn 1,1 triệu VNĐ (do phải nhập HRC).
• Kịch bản 1: Bán cùng giá: Nếu cả hai cùng bán tấm tôn với giá 2 triệu VNĐ, Hòa Phát lãi 1 triệu VNĐ, còn Hoa Sen lãi 0,9 triệu VNĐ. Hòa Phát có lợi nhuận cao hơn.
• Kịch bản 2: Hòa Phát bán giá thấp hơn nhưng lãi bằng Hoa Sen: Nếu Hoa Sen vẫn bán 2 triệu VNĐ, Hòa Phát có thể bán chỉ 1,9 triệu VNĐ nhưng vẫn lãi 0,9 triệu VNĐ, bằng với Hoa Sen. Điều này giúp Hòa Phát hấp dẫn hơn trong mắt người tiêu dùng, tăng sức cạnh tranh về giá.
• Kịch bản 3: Hòa Phát “giết chết” Hoa Sen (kịch bản cực đoan): Hòa Phát có thể bán hòa vốn với giá 1 triệu VNĐ. Lúc này, Hoa Sen nếu muốn cạnh tranh sẽ phải bán với giá 1 triệu VNĐ, dẫn đến lỗ 0,1 triệu VNĐ/tấm tôn, trong khi Hòa Phát vẫn hòa vốn. Điều này cho thấy sức mạnh của biên lợi nhuận gộp cao trong việc “áp đảo” đối thủ.

Làm sao để có Biên lợi nhuận gộp cao và bền vững?

• Quy trình sản xuất tối ưu: Khả năng tự chủ về nguyên liệu đầu vào (như Hòa Phát tự sản xuất HRC) giúp giảm giá thành sản xuất.
• Lợi thế quy mô: Các doanh nghiệp lớn có thể mua nguyên vật liệu với số lượng lớn, đàm phán được giá tốt hơn, tối ưu hóa chi phí vận chuyển và sản xuất, từ đó giảm giá vốn đơn vị.
• Thương hiệu mạnh: Một thương hiệu uy tín (như PNJ, iPhone) cho phép doanh nghiệp định giá sản phẩm cao hơn, dù giá vốn có thể tương đương hoặc không quá chênh lệch so với đối thủ. Thương hiệu tạo ra lợi nhuận siêu ngạch và rất khó để đối thủ bắt chước.
• Công nghệ độc quyền/ưu việt: Nắm giữ công nghệ tiên tiến, bằng sáng chế hoặc bí quyết sản xuất độc đáo (ví dụ: công nghệ sản xuất chip, vắc xin) giúp doanh nghiệp có lợi thế vượt trội, ít bị cạnh tranh và duy trì biên lợi nhuận cao bền vững.

Khi phân tích, nhà đầu tư nên:

• So sánh biên lợi nhuận gộp giữa các doanh nghiệp cùng ngành để đánh giá hiệu quả và lợi thế cạnh tranh tương đối.
• Theo dõi xu hướng biên lợi nhuận gộp của một doanh nghiệp theo thời gian. Sự tăng trưởng đột biến của biên lợi nhuận gộp có thể là tín hiệu của cơ hội đầu tư lớn, bởi đây là yếu tố bền vững hơn nhiều so với tăng trưởng doanh thu mang tính chu kỳ. Ví dụ, việc biên lợi nhuận gộp của Hòa Phát tăng từ 18% lên 26% cho thấy hiệu quả hoạt động được cải thiện đáng kể.

---

5. Doanh thu hoạt động tài chính

Doanh thu hoạt động tài chính là khoản thu nhập không đến từ hoạt động sản xuất kinh doanh cốt lõi của doanh nghiệp, mà phát sinh từ các hoạt động liên quan đến tài chính và đầu tư. Các nguồn chính bao gồm:

• Lãi tiền gửi ngân hàng: Đây thường là nguồn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong doanh thu tài chính. Các doanh nghiệp có lượng tiền mặt nhàn rỗi lớn sẽ gửi ngân hàng để hưởng lãi. Bạn có thể kiểm tra khoản mục Tiền và các khoản tương đương tiền hoặc Đầu tư tài chính ngắn hạn trên Bảng cân đối kế toán để ước tính tiềm năng thu nhập từ lãi tiền gửi.
• Cổ tức/Lợi nhuận được chia: Thu nhập từ việc đầu tư vào cổ phiếu của các công ty khác hoặc góp vốn vào các công ty con/liên kết.
• Lãi từ bán chứng khoán kinh doanh: Khi doanh nghiệp bán các khoản đầu tư chứng khoán ngắn hạn (được ghi nhận là chứng khoán kinh doanh) và thu về lợi nhuận, khoản lãi này sẽ được ghi nhận vào doanh thu hoạt động tài chính. Lưu ý rằng đây chỉ là phần lãi, không phải tổng giá trị bán cổ phiếu. Ví dụ, nếu bán 100 tỷ đồng cổ phiếu mà lãi 20 tỷ, thì chỉ 20 tỷ lãi đó được ghi nhận.
• Các khoản phạt vi phạm hợp đồng: Đối tác bị phạt do chậm thanh toán, vi phạm các điều khoản hợp đồng.

Ví dụ về doanh thu tài chính:

Quan sát mã cổ phiếu của Công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn (VHC) vào quý 3 và quý 4 năm 2020 cho thấy sự đột biến trong doanh thu tài chính, có thể một phần đến từ việc đánh giá lại hoặc bán các khoản đầu tư chứng khoán sinh lời. Hay với mã Nhà Đà Nẵng (NDN), có một lượng lớn tiền đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn (hơn 1.000 tỷ đồng trung bình), cho thấy tiềm năng thu lãi từ tiền gửi, dù thực tế phần lớn doanh thu tài chính của NDN lại đến từ hoạt động đầu tư chứng khoán.

---

6. Chi phí tài chính

Chi phí tài chính là các khoản chi phí phát sinh từ hoạt động tài chính, đối lập với doanh thu tài chính. Các loại chi phí chính là:

• Chi phí lãi vay: Đây là khoản mục quan trọng nhất, phát sinh từ các khoản vay ngân hàng hoặc phát hành trái phiếu. Ví dụ, nếu doanh nghiệp vay ngân hàng với lãi suất 10-12% mỗi năm, khoản lãi phải trả này sẽ được ghi nhận.
  • Vốn hóa lãi vay: Một điểm đặc biệt cần lưu ý là lãi vay phát sinh trong quá trình doanh nghiệp xây dựng tài sản (ví dụ: xây nhà máy, xây cảng) có thể được vốn hóa, tức là được cộng vào nguyên giá của tài sản đang xây dựng thay vì ghi nhận thẳng vào chi phí lãi vay trên Bảng KQHĐKD. Điều này làm cho chi phí lãi vay trên báo cáo có vẻ thấp hơn thực tế trong giai đoạn đầu tư. Khi tài sản hoàn thành và đi vào hoạt động, chi phí lãi vay này mới bắt đầu được ghi nhận trực tiếp vào báo cáo kết quả kinh doanh. Để kiểm tra, bạn có thể xem thuyết minh chi tiết về tài sản dở dang dài hạn hoặc thuyết minh về các khoản vay nợ để tìm thông tin về lãi vay được vốn hóa.
• Lỗ từ hoạt động đầu tư chứng khoán: Khi doanh nghiệp bị lỗ do bán chứng khoán hoặc phải trích lập dự phòng giảm giá chứng khoán kinh doanh. Nếu quý trước tạm lỗ và ghi nhận chi phí tài chính, quý sau cổ phiếu hồi phục, doanh nghiệp sẽ được hoàn nhập dự phòng, làm giảm chi phí tài chính.
• Các khoản phí tài chính khác: Như phí giao dịch ngân hàng, phạt do chậm thanh toán.

Chi phí lãi vay và đòn bẩy tài chính:

Chi phí lãi vay thể hiện sự bị động của doanh nghiệp, vì phải trả lãi định kỳ bất kể hiệu quả kinh doanh. Tuy nhiên, nó cũng là một hình thức đòn bẩy tài chính, giúp doanh nghiệp huy động vốn để mở rộng hoạt động. Nếu doanh nghiệp làm ăn hiệu quả, lợi nhuận tạo ra sẽ vượt xa chi phí lãi vay, mang lại lợi ích lớn.

Một ưu điểm khác của chi phí lãi vay là “lá chắn thuế”: Theo luật thuế, lãi vay được trừ vào lợi nhuận trước khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Điều này có nghĩa là, doanh nghiệp càng có chi phí lãi vay cao (trong giới hạn quy định), phần lợi nhuận chịu thuế của họ càng giảm, từ đó giảm số thuế phải nộp.

Hệ số thanh toán lãi vay và Lá chắn thuế

Để đánh giá khả năng thanh toán lãi vay của doanh nghiệp, chúng ta sử dụng Hệ số thanh toán lãi vay.

 Hệ số thanh toán lãi vay

Công thức:

Trong đó: EBIT (Earnings Before Interest and Taxes) là Lợi nhuận trước lãi vay và thuế. EBIT được tính bằng cách lấy Lợi nhuận trước thuế + Chi phí lãi vay.

Chỉ số này cho biết doanh nghiệp có bao nhiêu đồng lợi nhuận sẵn sàng để chi trả cho 1 đồng chi phí lãi vay.

Ví dụ: Với Thế Giới Di Động, nếu lợi nhuận kế toán trước thuế là 1.800 tỷ đồng và chi phí lãi vay là 152 tỷ đồng, thì EBIT sẽ là khoảng 1.952 tỷ đồng. Hệ số thanh toán lãi vay sẽ là $1952/152\approx 12.8$ lần. Con số này cho thấy doanh nghiệp có khả năng chi trả lãi vay rất thoải mái, rủi ro nợ vay thấp.

• Ý nghĩa: Hệ số này càng cao, khả năng thanh toán lãi vay càng tốt và rủi ro tài chính càng thấp. Thông thường, một hệ số trên 3 lần được coi là khá an toàn. Tuy nhiên, mức độ “an toàn” còn phụ thuộc vào đặc thù ngành (một số ngành cần đòn bẩy cao hơn) và quan điểm của nhà đầu tư.

Lá chắn thuế

Lá chắn thuế là một lợi ích mà chi phí lãi vay mang lại cho doanh nghiệp. Do lãi vay được trừ trước khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, một doanh nghiệp có chi phí lãi vay cao (do vay nợ nhiều) sẽ có lợi nhuận trước thuế thấp hơn, dẫn đến số thuế phải nộp tuyệt đối cho nhà nước cũng thấp hơn so với một doanh nghiệp có cùng doanh thu và chi phí hoạt động nhưng vay nợ ít hơn.

Ví dụ về Lá chắn thuế:

Rõ ràng, dù cùng doanh thu và chi phí hoạt động, Doanh nghiệp A có chi phí lãi vay cao hơn, dẫn đến lợi nhuận trước thuế thấp hơn và số thuế phải nộp ít hơn (60 tỷ so với 80 tỷ). Đây chính là “lá chắn thuế” mà chi phí lãi vay tạo ra. Tuy nhiên, luật pháp Việt Nam có quy định giới hạn tỷ lệ chi phí lãi vay được trừ để tránh việc doanh nghiệp cố tình tăng chi phí lãi vay để giảm thuế.

---

7. Lãi hoặc lỗ trong công ty liên doanh, liên kết

Khoản mục này phản ánh phần lãi hoặc lỗ của doanh nghiệp từ các khoản đầu tư vào công ty liên doanh hoặc liên kết. Một công ty được coi là:

• Công ty liên kết khi doanh nghiệp sở hữu từ 20% đến dưới 50% vốn cổ phần có quyền biểu quyết của công ty đó.
• Công ty liên doanh là khi hai hay nhiều bên cùng kiểm soát một doanh nghiệp.

Khi doanh nghiệp sở hữu cổ phần trong công ty liên doanh, liên kết, phần lãi hoặc lỗ của công ty đó sẽ được hợp nhất theo tỷ lệ sở hữu vào báo cáo kết quả kinh doanh của doanh nghiệp mẹ.

Ví dụ: Nếu công ty A sở hữu 40% công ty B và công ty B lãi 100 tỷ đồng trong năm, thì 40 tỷ đồng (40% của 100 tỷ) sẽ được ghi nhận vào khoản mục “Lãi/lỗ trong công ty liên doanh liên kết” trên báo cáo KQHĐKD của công ty A.

Ảnh hưởng đến Bảng cân đối kế toán:

• Ban đầu, công ty A đầu tư vào B (ví dụ: 400 tỷ cho 40% cổ phần).
• Khi B có lãi và A hợp nhất 40 tỷ đồng lãi này, giá trị khoản đầu tư của A vào B trên Bảng cân đối kế toán sẽ tăng lên tương ứng (ví dụ: từ 400 tỷ lên 440 tỷ). Điều này xảy ra ngay cả khi B chưa chia cổ tức bằng tiền mặt cho A, bởi vì giá trị sổ sách của khoản đầu tư đã tăng lên.
• Khi B chia cổ tức bằng tiền mặt cho A (ví dụ: 20 tỷ đồng), tiền mặt của A sẽ tăng lên 20 tỷ, và giá trị khoản đầu tư của A vào B trên Bảng cân đối kế toán sẽ giảm xuống tương ứng (ví dụ: từ 440 tỷ xuống 420 tỷ).

Rủi ro và thủ thuật:

Khoản mục này đôi khi có thể bị lợi dụng để “làm đẹp” báo cáo tài chính. Một số doanh nghiệp có thể tạo ra các công ty liên kết và “bơm” lợi nhuận ảo vào đó, sau đó hợp nhất phần lãi này về báo cáo của mình. Điều này làm tăng lợi nhuận trên giấy tờ, nhưng thực tế tiền mặt lại không hề về. Khoản đầu tư trên Bảng cân đối kế toán sẽ cứ tăng vọt, và khi doanh nghiệp buộc phải bán khoản đầu tư này với giá thấp hơn nhiều so với giá trị sổ sách, họ sẽ phải ghi nhận khoản lỗ lớn, như trường hợp của Đất Xanh vào quý 2 năm 2020.

---

8. Chi phí bán hàng và Chi phí quản lý doanh nghiệp

Đây là hai khoản mục chi phí hoạt động chính, thường song hành với nhau:

• Chi phí bán hàng: Bao gồm các chi phí trực tiếp phục vụ cho việc bán sản phẩm/dịch vụ như:
  • Chi phí quảng cáo, marketing.
  • Tiếp thị, khuyến mãi.
  • Tiền lương và hoa hồng cho nhân viên bán hàng.
  • Chi phí thuê và vận hành showroom, cửa hàng trưng bày sản phẩm.
  • Chi phí vận chuyển, bảo quản hàng hóa bán ra.
• Chi phí quản lý doanh nghiệp: Bao gồm các chi phí phục vụ cho hoạt động quản lý chung của toàn bộ doanh nghiệp, không liên quan trực tiếp đến sản xuất hay bán hàng, ví dụ:
  • Lương của ban lãnh đạo, bộ phận kế toán, hành chính, nhân sự.
  • Chi phí thuê văn phòng.
  • Chi phí khấu hao tài sản cố định dùng cho quản lý.
  • Chi phí dịch vụ mua ngoài (pháp lý, tư vấn).

Phân biệt và đánh giá:

• Một showroom để bán hàng sẽ có chi phí tính vào chi phí bán hàng. Một tòa văn phòng nơi giám đốc và kế toán làm việc sẽ có chi phí tính vào chi phí quản lý doanh nghiệp.
• Khi phân tích, bạn cần xem xét tỷ lệ chi phí bán hàng/chi phí quản lý doanh nghiệp so với Doanh thu thuần và theo dõi xu hướng của tỷ lệ này qua các kỳ.
  • Nếu doanh thu tăng ít mà các chi phí này tăng mạnh, đó có thể là dấu hiệu của việc quản lý kém hiệu quả hoặc các vấn đề khác.
  • Ngược lại, các doanh nghiệp bán lẻ thường có doanh thu cao nhưng biên lợi nhuận thấp, nên việc quản lý và tiết giảm chi phí bán hàng, quản lý doanh nghiệp một cách chặt chẽ là yếu tố then chốt để họ đạt được lợi nhuận tốt.

---

9. Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh

Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh là một chỉ số cực kỳ quan trọng, cho chúng ta biết doanh nghiệp tạo ra bao nhiêu tiền từ các hoạt động chính của mình, không bao gồm các khoản thu nhập hoặc chi phí bất thường (lợi nhuận khác).

Công thức để tính Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh được tổng hợp từ các khoản mục đã học:

• Lấy Lợi nhuận gộp (Doanh thu thuần – Giá vốn hàng bán).
• Cộng với Doanh thu hoạt động tài chính.
• Trừ đi Chi phí tài chính.
• Cộng hoặc trừ Lãi/lỗ trong công ty liên doanh, liên kết (lãi thì cộng, lỗ thì trừ).
• Trừ đi Chi phí bán hàng.
• Trừ đi Chi phí quản lý doanh nghiệp.

Kết quả cuối cùng sẽ là Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh. Chỉ số này phản ánh hiệu quả từ các hoạt động cốt lõi của doanh nghiệp.

Lợi nhuận khác: Khi nào cần thận trọng?

Sau Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh, chúng ta sẽ thấy khoản mục Lợi nhuận khác. Lợi nhuận khác được tính bằng cách lấy Thu nhập khác trừ đi Chi phí khác.

• Thu nhập khác: Thường là các khoản thu nhập phát sinh từ những hoạt động không thường xuyên, không thuộc hoạt động kinh doanh chính hoặc hoạt động tài chính. Ví dụ phổ biến là:
  • Thanh lý tài sản cố định: Doanh nghiệp bán các tài sản đã hết khấu hao hoặc không còn nhu cầu sử dụng. Ví dụ, một tài sản có nguyên giá 600 tỷ đồng, đã khấu hao hết, nhưng khi bán thanh lý được 50 tỷ đồng, khoản 50 tỷ này sẽ được ghi nhận vào thu nhập khác. Đây là “tiền tự nhiên” phát sinh không từ hoạt động cốt lõi.
  • Thu nhập từ các khoản được biếu, tặng.
  • Tiền bồi thường từ các vụ việc phát sinh.
• Chi phí khác: Là các khoản chi phí phát sinh tương ứng với thu nhập khác, hoặc các chi phí bất thường không liên quan đến hoạt động chính.

Lưu ý đặc biệt: Khi thấy một doanh nghiệp có khoản Lợi nhuận khác chiếm tỷ trọng lớn so với Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh (đặc biệt nếu nó “khác” theo hướng tăng đột biến), bạn cần cực kỳ thận trọng và đọc kỹ thuyết minh báo cáo tài chính để hiểu nguồn gốc của khoản lợi nhuận này.

Ví dụ: Trường hợp của Phước Hòa (PHR) cho thấy lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh duy trì ở mức ổn định (200-440 tỷ đồng giai đoạn 2017-2020), nhưng khoản lợi nhuận khác lại đột biến lên đến 900 tỷ đồng vào năm 2020. Điều này cho thấy lợi nhuận của PHR có sự đóng góp lớn từ hoạt động không cốt lõi. Trong trường hợp này, PHR có thu nhập đột biến do bàn giao đất cao su cho các công ty con (như NTC, SIP) để phát triển khu công nghiệp, nhận tiền đền bù đất. Đây có thể là khoản thu nhập tích cực nhưng không thường xuyên.

---

10. Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế và Thuế thu nhập doanh nghiệp

• Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế: Được tính bằng Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh + Lợi nhuận khác. Đây là tổng lợi nhuận của doanh nghiệp trước khi trừ thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp: Là số thuế mà doanh nghiệp phải nộp dựa trên lợi nhuận trước thuế. Ở Việt Nam, thuế suất phổ biến là 20% đối với các doanh nghiệp thông thường.

Dấu hiệu cần cảnh giác với thuế: Nếu một doanh nghiệp có lợi nhuận trước thuế lớn nhưng lại nộp thuế rất ít (ví dụ: lợi nhuận 5.000 tỷ nhưng chỉ nộp 163 tỷ thuế như Vietjet Air năm 2017), đây có thể là dấu hiệu chất lượng lợi nhuận không cao. Một số doanh nghiệp có thể thực hiện các giao dịch không minh bạch hoặc đặt các hoạt động kinh doanh ở “thiên đường thuế” để né tránh nghĩa vụ thuế. Mặc dù một số ngành được hưởng ưu đãi thuế (như năng lượng, nông nghiệp trong những năm đầu), sự chênh lệch lớn và bất thường về tỷ lệ nộp thuế cần được điều tra kỹ lưỡng.

---

11. Lợi nhuận sau thuế và Lợi nhuận của cổ đông công ty mẹ

Đây là hai chỉ số cuối cùng và cực kỳ quan trọng trên Bảng KQHĐKD, nhưng thường gây nhầm lẫn:

• Lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp (hoặc Lợi nhuận tổng hợp sau thuế): Là tổng lợi nhuận của toàn bộ tập đoàn (bao gồm công ty mẹ và tất cả các công ty con) sau khi đã trừ thuế.
• Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ (hoặc Lợi nhuận của cổ đông không kiểm soát): Đây là con số quan trọng nhất đối với nhà đầu tư cá nhân, vì nó phản ánh phần lợi nhuận thực sự thuộc về các cổ đông sở hữu cổ phiếu của công ty mẹ.

Tại sao có sự khác biệt? Sự khác biệt giữa hai con số này đến từ khái niệm Công ty con và Lợi ích của cổ đông thiểu số (hoặc cổ đông không kiểm soát).

• Khi công ty A sở hữu trên 50% (ví dụ 60%) công ty B, B trở thành công ty con của A. Theo nguyên tắc hợp nhất, toàn bộ doanh thu và lợi nhuận của công ty B sẽ được cộng gộp vào báo cáo của công ty A, bất kể tỷ lệ sở hữu.
• Tuy nhiên, vì công ty A không sở hữu 100% công ty B (trong ví dụ là 60%), phần còn lại (40%) thuộc về các cổ đông khác của B, gọi là cổ đông thiểu số (hoặc cổ đông không kiểm soát).
• Do đó, sau khi hợp nhất toàn bộ lợi nhuận của B vào A, kế toán phải trừ đi phần lợi nhuận thuộc về cổ đông thiểu số (ví dụ: nếu B lãi 50 tỷ, và A sở hữu 60%, thì 20 tỷ – tương ứng 40% của 50 tỷ – phải được trả lại cho cổ đông thiểu số).
• Con số còn lại sau khi trừ đi lợi ích của cổ đông thiểu số chính là Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ. Đây mới là phần lợi nhuận mà các cổ đông của công ty mẹ (chúng ta) thực sự được hưởng.

Ví dụ: Nếu báo cáo hiển thị Lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp là 370 tỷ, nhưng Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ chỉ là 220 tỷ (như trường hợp của CEO), điều này có nghĩa là 150 tỷ lợi nhuận còn lại thuộc về các cổ đông không kiểm soát trong các công ty con. Điều này cho thấy phần lớn lợi nhuận của tập đoàn đến từ các công ty con mà công ty mẹ không sở hữu 100%.

Cảnh báo rủi ro: Khi bạn thấy khoản lợi ích của cổ đông thiểu số (không kiểm soát) quá lớn hoặc chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng lợi nhuận sau thuế, hãy cực kỳ cảnh giác. Điều này có thể báo hiệu:

• Phần lớn lợi nhuận của doanh nghiệp đến từ các công ty con mà công ty mẹ chỉ sở hữu một phần, làm giảm chất lượng lợi nhuận.
• Có thể có rủi ro về việc chuyển giá, rút ruột tài sản hoặc lợi nhuận giữa công ty mẹ và công ty con, gây bất lợi cho cổ đông công ty mẹ.

• trancotam