Giới thiệu đặc điểm các ngành nghề quan trọng

Hôm nay, chúng ta sẽ bắt đầu buổi học số 8 về đặc điểm các ngành nghề quan trọng. Sau buổi học này và buổi học số 9 về định giá, cùng buổi số 10 về xây dựng hệ thống đầu tư, chúng ta sẽ hoàn thành phần nội dung phân tích cơ bản. Đến thời điểm hiện tại, hoặc thậm chí ngay sau buổi hôm nay, mọi người đã hoàn toàn có thể tự tin đi vào phân tích các doanh nghiệp, bao gồm cả các ngân hàng và công ty chứng khoán, để có cái nhìn tổng quan và sâu sắc về thị trường.

Tại sao cần học về đặc điểm ngành nghề?

Chúng ta cần dành riêng một buổi cho nội dung này vì ngành nghề có tính chất rất khác biệt và mang tính chu kỳ. Ở Việt Nam hay bất kỳ thị trường nào khác, cổ phiếu thường chạy theo dòng (ngành). Khi một dòng tiền lớn đổ vào một ngành, mức độ tin cậy sẽ cao hơn rất nhiều so với việc một cổ phiếu đơn lẻ tăng giá. Điều này dẫn đến việc tất cả các cổ phiếu trong ngành đó đều tăng giá.

Khi một ngành tăng, chúng ta cần nhớ một yếu tố tiên quyết: những doanh nghiệp đầu ngành (to nhất, ngon nhất) sẽ là những con dẫn sóng tăng trước, sau đó mới đến những doanh nghiệp nhỏ hơn. Ví dụ, trong ngành cảng biển, GMD là mã tăng trước và vượt trội. Khi GMD đưa cảng Gemalink vào hoạt động (dù năm nay vẫn lỗ nhưng lỗ ít hơn dự kiến do công suất hoạt động cao hơn ước tính), dòng tiền lớn sẽ đổ vào những doanh nghiệp đầu ngành như GMD trước.

Những tay chơi lớn trên thị trường thường ưu tiên mua những cổ phiếu có vốn hóa lớn và thanh khoản tốt để đảm bảo khả năng giao dịch. Sau đó, khi cả ngành được khám phá, những nhà đầu tư khác sẽ tìm đến những cổ phiếu nhỏ hơn trong cùng ngành mà chưa tăng giá quá nóng. Hiện tượng này cũng xảy ra tương tự với ngành ngân hàng (những ngân hàng lớn tăng trước, sau đó đến ngân hàng nhỏ) hay ngành chứng khoán (những công ty chứng khoán lớn như HSC, SSI, VND, HCM tăng trước, sau đó mới đến những công ty nhỏ hơn). Điều này cho thấy dòng tiền lớn luôn ưu tiên sự an toàn và khai phá những doanh nghiệp đầu ngành trước.

Đặc điểm các ngành nghề quan trọng: Chìa khóa hiểu rõ thị trường

Hôm nay, chúng ta sẽ đi sâu vào đặc điểm của các ngành nghề quan trọng. Tại sao chúng ta lại dành riêng một buổi cho nội dung này? Bởi vì mỗi ngành nghề đều có những đặc điểm rất khác biệt, mang tính chu kỳ rõ rệt.

Ở Việt Nam, cũng như trên tất cả các thị trường khác, cổ phiếu thường chạy theo dòng. “Dòng” ở đây thường được hiểu là một nhóm cổ phiếu thuộc cùng một ngành. Khi chứng khoán dịch chuyển theo dòng, mức độ tin cậy sẽ cao hơn so với việc một cổ phiếu đơn lẻ tăng trưởng. Điều này là do dòng tiền lớn đổ vào cả một nhóm ngành, mang lại sự tin cậy cao, không còn là câu chuyện đơn lẻ của một cổ phiếu nữa.

Tiền lớn dẫn dắt dòng chảy ngành

Khi một ngành tăng trưởng, hãy nhớ một yếu tố tiên quyết: những doanh nghiệp đầu ngành, những “tay to” và “ngon nhất” sẽ luôn dẫn sóng tăng trước. Sau đó, dòng tiền mới chảy sang những doanh nghiệp nhỏ hơn trong cùng ngành.

Ví dụ điển hình là GMD (Gemadept). GMD đã tăng trước và vượt trội hoàn toàn so với các mã khác trong ngành cảng biển. Khi GMD đưa cảng Gemalink vào hoạt động, mặc dù năm nay dự kiến vẫn lỗ, nhưng mức lỗ đã ít hơn so với dự tính ban đầu vì cảng hoạt động với công suất cao hơn ước tính. Điều này là nhờ hoạt động vận tải đường thủy trở nên rất mạnh do vận tải đường không bị gián đoạn. Nhờ vậy, nhóm cổ phiếu cảng biển, đặc biệt là GMD và HAH, tăng trưởng rất tốt.

Chúng ta phải nhìn ra đâu là “con dẫn sóng” của ngành. Những con dẫn sóng thường là những doanh nghiệp có quy mô lớn, và kết quả kinh doanh tốt (không cần phải quá vượt trội, chỉ cần ổn định). Ngay lập tức, những dòng tiền lớn sẽ đổ vào mua.

Chẳng hạn, đối với những cổ phiếu nhỏ hơn như HAH, ban đầu khối lượng giao dịch chỉ khoảng 100.000 – 200.000 cổ phiếu, rất khó để “tay to” mua vào. Nhưng khi dòng tiền lớn đã đẩy GMD lên, khối lượng giao dịch của HAH cũng tăng lên khoảng 3 triệu cổ phiếu/phiên (tương đương 120-150 tỷ đồng/phiên), đáp ứng được nhu cầu giao dịch của các nhà đầu tư lớn.

“Tay to” sẽ luôn mua những con an toàn trước, như GMD. Khi cả ngành được “khai phá”, những nhà đầu tư sau này có xu hướng không muốn mua những cổ phiếu đã tăng quá nóng, mà sẽ tìm đến những cổ phiếu còn lại trong ngành, kể cả những cổ phiếu có vốn hóa kém hơn. Đây là lý do tại sao ở giai đoạn cuối của một đợt tăng của ngành ngân hàng, các ngân hàng nhỏ hơn lại tăng rất mạnh.

Hãy ghi nhớ đặc điểm về sự luân chuyển của dòng tiền trong các nhóm ngành: tiền lớn luôn ưu tiên những nơi an toàn trước, sau đó mới đến các cổ phiếu nhỏ hơn.

Phân loại các ngành chính

Các ngành nghề quan trọng mà chúng ta sẽ đi sâu vào bao gồm:

• Bán lẻ
• Sản xuất
• Bất động sản
• Xây dựng
• Ngân hàng
• Chứng khoán
• Các nhóm ngành mang tính phòng thủ

Ôn lại lý thuyết: Đòn bẩy kinh doanh

Trước khi đi vào chi tiết từng ngành, chúng ta cần ôn lại một lý thuyết quan trọng: Đòn bẩy kinh doanh. Chúng ta đã học về khái niệm này. Cần phân biệt hai dạng doanh nghiệp:

Hầu hết các công ty trên thị trường đều có thể xếp vào hai nhóm đặc thù này khi chúng ta khảo sát. Nếu ai chưa hiểu rõ về đòn bẩy kinh doanh, hãy xem lại buổi học trước. Khái niệm này liên quan đến vấn đề kinh doanh, không phải đòn bẩy tài chính (sức mạnh của việc vay nợ, giống như việc vay margin trong chứng khoán).

---

Ngành sản xuất: Nền tảng của nền kinh tế

Đầu tiên, chúng ta sẽ bắt đầu với ngành sản xuất, một ngành mang lại giá trị nền tảng nhất trong nền kinh tế. Mọi hàng hóa vật chất chúng ta sử dụng đều bắt nguồn từ ngành này. Sau này, khi nền kinh tế phát triển hơn, nhu cầu về dịch vụ tăng lên, các công ty dịch vụ hoặc kết hợp cả sản xuất và dịch vụ mới dần ra đời.

1. Mô hình kinh doanh của doanh nghiệp sản xuất

Để hiểu mô hình kinh doanh của một doanh nghiệp sản xuất, điều quan trọng nhất là phải nắm rõ năng lực sản xuất của họ. Năng lực sản xuất bao gồm: nhà máy, xưởng, máy móc, thiết bị. Chúng ta cần tìm hiểu kỹ các yếu tố sau:

• Nhà máy ở đâu?
• Sản xuất cái gì?
• Công suất bao nhiêu?
• Đã hoạt động bao lâu?
• Tính cạnh tranh có cao không?

Ví dụ, với Hòa Phát, chúng ta cần biết rõ công suất nhà máy sản xuất thép ở Hải Dương và Dung Quất, cũng như các dạng sản phẩm thép mà họ sản xuất (thép xây dựng, HRC, thép hình…). Một nhà máy thép có thể sản xuất nhiều dạng sản phẩm khác nhau. Với một số công ty khác, hoạt động sản xuất có thể tạo ra các sản phẩm có tính chất khác biệt hoàn toàn, và chúng ta phải nắm rõ điều này chứ không thể biết chung chung.

Đòn bẩy kinh doanh cao: Đa phần các doanh nghiệp sản xuất đầu tư rất nhiều vào máy móc, nhà xưởng, thiết bị, dẫn đến định phí rất lớn. Điều này khiến họ có đòn bẩy kinh doanh cao. Những doanh nghiệp có chi phí cố định, đặc biệt là chi phí khấu hao rất lớn, khi gặp những cú sốc kinh tế sẽ bị ảnh hưởng nặng nề. Bởi lẽ, ngay cả khi không hoạt động, họ vẫn phải chịu rất nhiều chi phí khấu hao. Các doanh nghiệp thủy điện, cảng biển (ví dụ như Gemalink của GMD), hay các nhà máy xi măng, dàn khoan dầu… đều có chi phí khấu hao khổng lồ. Chưa kể, việc đầu tư lớn thường đi kèm với vay nợ nhiều, làm tăng chi phí lãi vay, một khoản chi phí không thể miễn giảm.

2. Yếu tố đầu vào và đầu ra

Chúng ta cần tìm hiểu kỹ về sản phẩm đầu vào của doanh nghiệp:

• Đặc điểm là gì?
• Giá cả có bị biến động trên thị trường không?

Điều này giúp chúng ta trả lời câu hỏi liệu doanh nghiệp có được hưởng lợi từ việc giá nguyên vật liệu giảm, hay bị ảnh hưởng xấu khi giá nguyên vật liệu đầu vào tăng.

Ngoài ra, cần chú ý xem nguyên vật liệu đầu vào hoặc hàng tồn kho đầu ra có dễ bị hỏng hóc hay không. Ví dụ, vàng bạc hay quặng sắt thì không thể hỏng, nhưng cá hay nông sản thì lại khác. Những rủi ro như cháy nổ kho hàng cũng cần được phòng bị bằng cách phân tán danh mục đầu tư, không nên đầu tư 100% vào một doanh nghiệp có rủi ro cao.

Về sản phẩm đầu ra, chúng ta cũng cần xem xét:

• Là những sản phẩm gì?
• Nhu cầu thị trường có cao không?
• Sản phẩm có bán chạy không hay bị tồn kho nhiều?

Việc tồn kho nhiều sẽ khiến doanh nghiệp phải chịu thêm chi phí lưu giữ sản phẩm. Mọi tài sản đều cần chi phí để “nuôi” nó, do đó cần khảo sát rất kỹ.

Biên lợi nhuận gộp: Sức mạnh cạnh tranh của doanh nghiệp

Từ việc phân tích đầu vào và đầu ra, chúng ta sẽ có được một yếu tố rất quan trọng: biên lợi nhuận gộp. Chúng ta đã học kỹ về chỉ số này trong buổi học về Bảng kết quả hoạt động kinh doanh.

Biên lợi nhuận gộp đại diện cho sức mạnh cạnh tranh bền vững của một doanh nghiệp. Nó cho chúng ta biết khả năng chống chịu của doanh nghiệp trong những hoàn cảnh kinh doanh khắc nghiệt hơn, hay liệu doanh nghiệp có tình trạng lúc lãi lớn, lúc lại lỗ nặng như Hoa Sen hay Nam Kim khi gặp chiến tranh thương mại (xuất khẩu sang Malaysia bị cắt giảm).

Chúng ta cần xét xem biên lợi nhuận gộp của ngành đó ổn định hay trồi sụt. Ví dụ, hãy cùng xem biên lợi nhuận gộp của Hòa Phát trên trang Vietstock.

Phân tích ví dụ Hòa Phát: Biểu đồ biên lợi nhuận gộp của Hòa Phát cho thấy sự tăng trưởng đều đặn qua các quý gần đây. Khi biên lợi nhuận gộp bắt đầu mở rộng và vượt lên mạnh mẽ, như quý 3/2020 của Hòa Phát, đó là một điểm mua tuyệt vời cho cổ phiếu. Chúng ta hoàn toàn có thể căn cứ vào đồ thị biên lợi nhuận gộp từng quý của doanh nghiệp để đưa ra quyết định mua.

Phân tích ví dụ PNJ: PNJ, mặc dù có hoạt động bán lẻ, nhưng lại mang tính chất sản xuất nhiều hơn. Hoạt động chính của họ là sản xuất sản phẩm, còn các cửa hàng bán lẻ là để tối ưu hóa thương hiệu. Biên lợi nhuận gộp của PNJ trong quý 2/2020 lại sụt giảm mạnh dù giá vàng tăng tốt. Điều này cho thấy giá vàng tăng không phải lúc nào cũng tốt cho PNJ, mà thậm chí giá vàng giảm mới có lợi cho họ. Đây là một điểm cực kỳ quan trọng mà chúng ta cần lưu ý, không thể mơ hồ về mô hình kinh doanh và cứ thấy giá vàng tăng là lao vào mua PNJ.

Phân tích ví dụ ngành nhiệt điện dầu khí: Tương tự, khi giá dầu tăng, việc đầu tư vào các doanh nghiệp nhiệt điện dầu khí có thể gặp rủi ro lớn. Giá dầu chính là đầu vào của những doanh nghiệp này. Ví dụ, biên lợi nhuận gộp của các công ty này có thể tăng rất tốt vào quý 4/2020, nhưng lại sụt giảm mạnh vào quý 1 khi giá dầu tăng vọt. Nhiệt điện khí sử dụng khí đốt để chạy tuabin, và giá khí đốt có liên quan chặt chẽ đến giá dầu do chúng cùng được khai thác từ một mỏ dầu.

Phân tích ví dụ Vinamilk: Chúng ta hãy cùng nhìn vào Vinamilk, một trong những doanh nghiệp sản xuất lớn. Khi quan sát xu hướng biên lợi nhuận gộp của Vinamilk, bạn có thể thấy nó đang giảm đều đặn. Mặc dù tốc độ giảm không quá nhanh, nhưng đối với một doanh nghiệp đã đi vào chu kỳ “trưởng thành”, với vị thế ổn định và thị phần cao như Vinamilk, đáng lẽ biên lợi nhuận gộp phải được cải thiện. Đây là giai đoạn mà doanh nghiệp cần tối ưu hóa mọi thứ, cắt giảm chi phí, và tối ưu hóa nguồn nguyên liệu. Tuy nhiên, điều ngược lại đang xảy ra, đặc biệt trong hai quý gần đây khi có sự sáp nhập của các đối tượng như GTN, làm ảnh hưởng một phần đến biên lợi nhuận gộp. Điều này cũng lý giải tại sao giá cổ phiếu Vinamilk không thể tăng được.

Phân tích ví dụ DHC: Hãy xem xét ví dụ của DHC (Công ty Cổ phần Đông Hải Bến Tre), một doanh nghiệp sản xuất giấy. Biên lợi nhuận gộp của DHC đã có sự đột biến đáng chú ý. Quý 3/2020, biên lợi nhuận gộp của DHC là 15%, nhưng đến quý 4, con số này đã nhảy vọt lên 21% – một mức tăng rất lớn. Và quan trọng hơn, đến quý 1/2021, nó vẫn duy trì ở mức rất cao.

Khi báo cáo kết quả kinh doanh quý 4/2020 của DHC được công bố (thường vào cuối tháng 1, đầu tháng 2), cổ phiếu này bắt đầu tăng rất mạnh. Điều này cho thấy, khi một doanh nghiệp sản xuất có biên lợi nhuận gộp tăng trưởng đột biến và duy trì mạnh mẽ, đó là một tín hiệu cực kỳ tích cực.

Điều này cho thấy, khi phân tích doanh nghiệp sản xuất, việc theo dõi biên lợi nhuận gộp tăng trưởng đột biến và bền vững là cực kỳ quan trọng, thậm chí còn giá trị hơn việc chỉ nhìn vào biểu đồ giá cổ phiếu. Biểu đồ giá chỉ là sự phản ánh của những gì đã xảy ra, trong khi chúng ta cần tìm kiếm những dấu hiệu tăng trưởng từ sâu bên trong doanh nghiệp.

Tất nhiên, bên cạnh biên lợi nhuận gộp, đừng quên kết hợp các kiến thức đã học về doanh thu và lợi nhuận sau thuế để có cái nhìn toàn diện nhất.

Vòng quay hàng tồn kho: Tốc độ tạo ra lợi nhuận

Vòng quay hàng tồn kho là một chỉ số quan trọng, đặc biệt với các doanh nghiệp sản xuất và bán lẻ. Chỉ số này cho thấy tốc độ chuyển đổi hàng hóa từ nguyên vật liệu thành sản phẩm cuối cùng và bán ra thị trường. Vòng quay càng nhanh, càng tốt.

• Đối với ngành sản xuất, vòng quay tồn kho nhanh giúp giảm chi phí lưu giữ hàng hóa và tăng hiệu quả sử dụng vốn.
• Trong ngành bán lẻ, vòng quay tồn kho nhanh lại càng quan trọng hơn do đặc thù sản phẩm dễ lỗi thời và mất giá. Trường hợp của Thế Giới Di Động cho thấy, khi vòng quay hàng tồn kho chậm lại do ảnh hưởng của dịch bệnh, rủi ro về mất giá sản phẩm tồn kho sẽ tăng lên.
• Ngược lại, Digiworld (DGW) với biên lợi nhuận gộp khá thấp (chỉ khoảng 6%) lại có vòng quay hàng tồn kho cực kỳ nhanh, thậm chí đạt 21 lần trong quý 1/2021. Điều này có nghĩa là sản phẩm bán ra chỉ trong khoảng nửa tháng. Tốc độ “đáng kinh ngạc” này giúp DGW tối ưu hóa chi phí bảo quản và giảm thiểu đáng kể rủi ro do sản phẩm mất giá. Đây là một minh chứng rõ ràng cho việc một doanh nghiệp có thể có biên lợi nhuận gộp không cao nhưng vẫn hiệu quả nhờ tối ưu hóa các yếu tố khác.

Chu kỳ ngành 

Ngoài ra, chúng ta cũng cần nhìn vào bức tranh lớn hơn về chu kỳ ngành và tài sản cố định của doanh nghiệp.

Hiểu chu kỳ ngành để “đón sóng”. Mỗi ngành đều có chu kỳ riêng. Việc nhận diện một ngành đang ở trong chu kỳ phát triển hay suy thoái là điều cốt yếu. Ví dụ, ngành chứng khoán đang hưởng lợi từ chu kỳ tăng trưởng của thị trường vốn. Tương tự, ngành sản xuất cũng cần đánh giá sản phẩm của họ phục vụ nhu cầu nào (ví dụ, thép gắn liền với xây dựng) và liệu có được hưởng lợi từ các chính sách vĩ mô hay không.

Tài sản cố định: Con dao hai lưỡi

Đối với các doanh nghiệp sản xuất, tài sản cố định (nhà máy, xưởng, máy móc) chiếm tỷ trọng lớn. Nhu cầu mở rộng công suất liên tục là đặc thù của ngành này (điển hình như Hòa Phát mở rộng Dung Quất giai đoạn 2).

Việc mở rộng này đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ, và doanh nghiệp thường có hai cách huy động:

1. Tái đầu tư lợi nhuận: Lợi nhuận làm ra không được chia cổ tức mà được dùng để đầu tư tiếp. Điều này khiến dòng tiền của doanh nghiệp thường “thiếu thốn” trong dài hạn. Nhiều nhà đầu tư huyền thoại không ưa các doanh nghiệp này vì rủi ro khi thị trường không ủng hộ, tài sản đầu tư lớn có thể trở thành gánh nặng.
2. Vay nợ: Các doanh nghiệp sản xuất thường vay nợ rất nhiều. Chúng ta cần đặc biệt chú ý đến lãi vay và tỷ giá hối đoái (nếu có vay ngoại tệ). Lãi suất thả nổi có thể biến động mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận. Tương tự, nếu doanh nghiệp vay bằng USD, sự biến động của tỷ giá USD có thể gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp. Việc theo dõi sát sao những yếu tố này là bắt buộc để tránh những cú sốc khi báo cáo tài chính công bố tin xấu.

Cuối cùng, những doanh nghiệp đầu tư nặng vào tài sản cố định thường tiềm ẩn rất nhiều game tăng vốn. Khi có dự án lớn và không muốn phụ thuộc quá nhiều vào ngân hàng, việc phát hành thêm cổ phiếu để tăng vốn là một động thái hợp lý.

---

Ngành bán lẻ: Năng lực bán hàng là cốt lõi

Tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu vào ngành bán lẻ.

1. Mô hình kinh doanh: Năng lực bán hàng là then chốt

Đối với doanh nghiệp bán lẻ, năng lực kinh doanh chính là năng lực bán hàng. Năng lực này được thể hiện qua nhiều yếu tố:

• Hệ thống phân phối và số lượng cửa hàng: Đây là xương sống của mọi doanh nghiệp bán lẻ. Chúng ta cần tìm hiểu chi tiết về số lượng, vị trí, và cách vận hành của các cửa hàng.
• Phương thức bán hàng: Ngoài cửa hàng vật lý, bán hàng online, sử dụng website, và tư vấn qua nhân viên trực tuyến giúp tiết kiệm chi phí mặt bằng và nhân sự, từ đó có thể giảm giá bán sản phẩm, tăng tính cạnh tranh.

Để tìm hiểu các thông tin này, bạn cần đọc kỹ Báo cáo Thường niên hoặc Báo cáo IR (Investor Relations) của doanh nghiệp. Các tập đoàn lớn như FPT, Thế Giới Di Động, hay PNJ thường công bố báo cáo IR hàng tháng. Những báo cáo này cung cấp thông tin cực kỳ giá trị về số lượng cửa hàng mở mới/đóng cửa, doanh thu, và lợi nhuận theo từng tháng.

Việc có báo cáo hàng tháng rất chuyên nghiệp và giúp chúng ta ra quyết định kịp thời hơn. Chờ đợi báo cáo quý (3 tháng một lần) sẽ khiến chúng ta bị chậm trễ, dẫn đến sự chênh lệch thông tin lớn giữa nội bộ và nhà đầu tư nhỏ lẻ. Các quỹ đầu tư lớn, đặc biệt khi đã là cổ đông chiến lược, có thể có số liệu kinh doanh theo tuần, thậm chí theo ngày. Điều này tạo ra lợi thế thông tin rất lớn cho họ, trong khi cổ đông nhỏ lẻ thường nhận tin muộn và có thể chịu thiệt hại khi giá cổ phiếu đã giảm mạnh.

2. Đầu vào và đầu ra: Khác biệt với sản xuất

Về đầu vào và đầu ra, ngành bán lẻ có sự khác biệt so với ngành sản xuất:

• Đầu vào (hàng hóa nhập về): Các doanh nghiệp bán lẻ thường không tự sản xuất mà đi nhập hàng. Do đó, năng lực mua hàng và quản trị giá vốn là cực kỳ quan trọng. Khả năng mua hàng với giá rẻ từ nhà cung cấp đòi hỏi lợi thế về quy mô. Ví dụ, Thế Giới Di Động có thể mua hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu chiếc điện thoại cùng lúc, điều này mang lại cho họ sức mạnh đàm phán vượt trội với các nhà cung cấp lớn như Apple hay Samsung, giúp họ có được giá tốt hơn và ưu tiên nguồn hàng.

  Một điểm nữa cần lưu ý về đầu vào là tính chất sản phẩm. Các sản phẩm điện tử như điện thoại rất dễ lỗi thời và mất giá nhanh. Một chiếc iPhone mua 30 triệu đồng có thể chỉ còn 15-20 triệu sau một năm. Do đó, việc quản lý hàng tồn kho để tránh lỗi thời là cực kỳ quan trọng.

• Đầu ra (sản phẩm bán ra): Chúng ta cần quan tâm đến việc hàng hóa có bán chạy hay không.

3. Biên lợi nhuận gộp và vòng quay hàng tồn kho: Những chỉ số đặc thù

• Biên lợi nhuận gộp: Đặc thù của ngành bán lẻ là mức độ giá trị gia tăng trong chuỗi không cao bằng ngành sản xuất (chuyển đổi nguyên vật liệu thô thành sản phẩm hoàn chỉnh). Do đó, biên lợi nhuận gộp của ngành bán lẻ thường thấp, nhưng lại rất ổn định. Sự ổn định này đến từ các chính sách giá đồng bộ và việc kinh doanh không chịu biến động quá lớn từ giá nguyên vật liệu đầu vào như ngành sản xuất.

  Ví dụ: Thế Giới Di Động có biên lợi nhuận gộp ổn định quanh mức 17.7% – 17.8% trước khi có sự đóng góp mạnh mẽ từ Bách Hóa Xanh (có biên lợi nhuận tốt hơn từ rau củ quả).

• Vòng quay hàng tồn kho: Đây là một chỉ số sống còn đối với ngành bán lẻ. Vòng quay càng nhanh càng tốt để tiết kiệm chi phí lưu giữ và giảm thiểu rủi ro mất giá hàng hóa.

  • Thế Giới Di Động có vòng quay hàng tồn kho duy trì ở mức 4-5 lần/năm (tức là hàng hóa được bán hết và thay thế sau khoảng 2-3 tháng). Tuy nhiên, trong hai quý gần đây, do ảnh hưởng của dịch bệnh, tốc độ này đã chậm lại, còn khoảng 3.7 lần. Điều này tiềm ẩn rủi ro lớn vì sản phẩm điện tử mất giá rất nhanh.

 

• • Ngược lại, Digiworld (DGW), dù có biên lợi nhuận gộp thấp hơn (khoảng 6%), lại sở hữu vòng quay hàng tồn kho cực kỳ ấn tượng, liên tục duy trì khoảng 10 lần/năm và đỉnh điểm quý 1/2021 đạt tới 21 lần. Điều này có nghĩa là hàng hóa của DGW được bán hết trong khoảng nửa tháng. Tốc độ này cho thấy hiệu quả vượt trội trong việc luân chuyển hàng hóa, giảm thiểu chi phí bảo quản và rủi ro lỗi thời. Mặc dù nhập ít hơn so với Thế Giới Di Động (có thể làm giá nhập không được rẻ bằng), nhưng DGW đã tối ưu hóa được chi phí và hiệu quả nhờ tốc độ vòng quay cao.

Quản lý công nợ và chi phí bán hàng: Những điểm mấu chốt

Quản lý công nợ: Tiền không lãi suất

Trong ngành bán lẻ, việc quản lý công nợ là một yếu tố quan trọng.

• Nợ người bán (phải trả người bán): Càng kéo dài thời gian nợ nhà cung cấp càng tốt, vì số tiền đó doanh nghiệp không phải trả lãi. Ví dụ, Thế Giới Di Động nợ người bán lên tới 10 nghìn tỷ đồng trong quý 1/2021, tăng 3 nghìn tỷ so với các quý trước. 3 nghìn tỷ đồng này, nếu không được nợ, doanh nghiệp sẽ phải tự bỏ tiền ra hoặc vay ngân hàng. Việc chiếm dụng được vốn của nhà cung cấp giúp doanh nghiệp tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí cơ hội hoặc lãi vay mỗi năm.
• Khoản phải thu (tiền khách hàng nợ): Ngành bán lẻ thường ít khi cho khách hàng nợ nhiều. Các khoản trả góp thường chỉ chiếm một phần nhỏ. Việc cho nhiều khách hàng nhỏ nợ (như hàng triệu người trả góp) an toàn hơn so với việc cho một vài đối tượng lớn nợ, vì rủi ro vỡ nợ sẽ được phân tán.

Chi phí bán hàng: Tối ưu hóa hiệu quả

Là ngành chuyên bán hàng, chi phí bán hàng là một khoản mục cần được theo dõi rất chặt chẽ. Chúng ta cần xem xét tỷ lệ chi phí bán hàng trên doanh thu thuần để đánh giá hiệu quả.

• Thế Giới Di Động có doanh thu rất lớn nhưng chi phí bán hàng cũng không hề nhỏ. Việc tối ưu hóa chi phí bán hàng là cần thiết. Ví dụ, nếu doanh nghiệp bán 26.000 tỷ nhưng tốn 3.500 tỷ chi phí bán hàng, trong khi một quý khác bán 27.000 tỷ lại tốn tới 4.200 tỷ, điều này cần được phân tích kỹ. Mặc dù có những yếu tố thời vụ (như cuối năm, cận Tết nhu cầu mua sắm tăng cao nên doanh thu và chi phí bán hàng cũng tăng theo), nhưng doanh nghiệp cần kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ này.
• Một doanh nghiệp bán lẻ chuyên nghiệp phải tiết giảm mạnh nhất ở chi phí bán hàng. Chẳng hạn, chỉ cần tiết kiệm được 5% chi phí bán hàng (ví dụ, giảm 5% số nhân viên hoặc tối ưu hóa hoạt động online), doanh nghiệp có thể tăng lợi nhuận thêm hàng trăm tỷ đồng mỗi quý. Tương tự, nếu có thể nhập hàng với giá vốn rẻ hơn chỉ 1%, lợi nhuận cũng sẽ tăng thêm hàng trăm tỷ. Việc giảm chi phí này là cực kỳ khó khăn đối với các doanh nghiệp lớn đã đạt quy mô tối ưu, nhưng đây là điều họ phải liên tục cố gắng để duy trì lợi thế cạnh tranh.

---

Ngành bất động sản: Lõi là phát triển dự án

Mô hình kinh doanh cốt lõi của một doanh nghiệp bất động sản chính là phát triển các dự án bất động sản.

• Đầu vào: Quan trọng nhất thường là đất đai. Tuy nhiên, đối với các doanh nghiệp phát triển chung cư, nhà ở, căn hộ, đầu vào còn bao gồm cả vật liệu xây dựng.
• Đầu ra: Là các sản phẩm bất động sản đa dạng như chung cư, đất nền, biệt thự, nhà phố, shophouse. Bạn cần tìm hiểu kỹ đặc điểm riêng của từng loại hình sản phẩm này để có cái nhìn sâu sắc.

TTM trong phân tích tài chính

Khi bạn thấy chữ TTM trong các báo cáo tài chính (ví dụ: doanh thu TTM, lợi nhuận TTM), nó là viết tắt của Trailing Twelve Months. Điều này có nghĩa là con số đó đại diện cho tổng doanh thu hoặc lợi nhuận trong 12 tháng gần nhất tính từ thời điểm báo cáo, chứ không phải theo một năm tài chính cố định nào.

Quỹ đất: Tài sản quý giá nhất của doanh nghiệp bất động sản

Đầu vào quan trọng nhất của doanh nghiệp bất động sản là đất. Chúng ta cần tìm hiểu chi tiết về các loại hình sản phẩm mà doanh nghiệp chuyên phát triển và quan trọng hơn là quỹ đất của họ. Quỹ đất này có thể tồn tại dưới nhiều dạng:

• Bất động sản đầu tư: Là những miếng đất chưa có mục đích sử dụng cụ thể hoặc đang được sử dụng với mục đích đầu tư (ví dụ: cho thuê tòa nhà văn phòng, cho thuê bất động sản).

• Hàng tồn kho: Đây là các dự án đang được triển khai hoặc đã hoàn thành nhưng chưa bán, bao gồm cả chi phí giải phóng mặt bằng, xây dựng hạ tầng, v.v.

• Tài sản dở dang dài hạn (chi phí sản xuất kinh doanh dở dang): Thể hiện chi phí đã bỏ ra cho các dự án đang trong quá trình phát triển nhưng chưa hoàn thành.

• Các công ty liên doanh liên kết: Rất nhiều công ty bất động sản sở hữu quỹ đất thông qua việc góp vốn vào các công ty con hoặc công ty liên kết. Ví dụ, một doanh nghiệp có thể sở hữu 30% một công ty A, và công ty A này lại sở hữu dự án 100 hecta. Khi hợp nhất, doanh nghiệp sẽ ghi nhận phần sở hữu tương ứng (ví dụ: 30 hecta). Trường hợp của Nam Long là một ví dụ điển hình, họ thường xuyên đầu tư vào các công ty liên doanh liên kết sở hữu các dự án bất động sản lớn.

  Khi một công ty liên doanh liên kết được hợp nhất thành công ty con (do tăng tỷ lệ sở hữu), phần giá trị từ liên doanh liên kết sẽ giảm đi, và giá trị hàng tồn kho của công ty mẹ sẽ tăng lên tương ứng. Điều này có thể gây bối rối cho nhiều nhà đầu tư, nhưng nó là một phần của quá trình hợp nhất báo cáo tài chính.

Cách kiểm tra quỹ đất và dự án: Để tìm hiểu cụ thể về quỹ đất và các dự án của một công ty bất động sản, bạn có thể:

• Kiểm tra các mục tài sản trên báo cáo tài chính: tồn kho, bất động sản đầu tư, tài sản dở dang dài hạn, và các khoản đầu tư vào công ty liên doanh liên kết.
• Truy cập thẳng vào trang chủ của doanh nghiệp: Hầu hết các công ty bất động sản niêm yết đều có phần “Dự án” trên website của họ, nơi liệt kê các dự án nổi bật đang và sẽ triển khai (ví dụ: Waterpoint, Mizuki Park của Nam Long).

Việc này giúp bạn ước tính được doanh thu và lợi nhuận tiềm năng từ các dự án đó. Chẳng hạn, với dự án Bãi Muối của Nhà Từ Liêm (khoảng 11 hecta đất bán được), nếu giá bán trung bình dao động từ 30-40 triệu/m2, tổng doanh thu tiềm năng có thể lên tới 3.000-4.000 tỷ đồng. Với kinh nghiệm, dự án này có thể mang lại khoảng 30-35% lợi nhuận ròng, tức khoảng 1.000 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế. Nếu dự án này được hạch toán trong 3 năm, mỗi năm có thể đóng góp 300 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế cho Nhà Từ Liêm, hoặc thậm chí đột biến hơn nếu hạch toán nhanh (ví dụ 500 tỷ/năm), đẩy EPS (thu nhập trên mỗi cổ phiếu) lên cao và thúc đẩy giá cổ phiếu tăng trưởng mạnh.

Hãy nhớ rằng, diện tích đất bán được trong một dự án không phải là toàn bộ diện tích dự án. Thường chỉ khoảng 30-40% tổng diện tích được dùng để bán, phần còn lại dành cho hạ tầng (đường xá, cây xanh, hồ nước). Ngoài ra, mỗi dự án có thể có nhiều loại hình sản phẩm (đất nền, chung cư, v.v.), nên cần ước tính giá bán trung bình chứ không thể áp dụng một giá cho toàn bộ.

---

Ngành Bất động sản

1. Tiến độ bán hàng: Người mua trả tiền trước

Bán hàng có chạy không? Đây là câu hỏi then chốt. Ngành bất động sản có đặc thù là các thông tin về đấu giá, mở bán dự án thường được công bố rộng rãi, giúp chúng ta dễ dàng theo dõi.

Một chỉ số quan trọng để đánh giá tốc độ bán hàng là mục Người mua trả tiền trước trên báo cáo tài chính. Khi khách hàng đặt cọc hoặc thanh toán trước (đặc biệt là mua nhà), khoản tiền này sẽ được ghi nhận vào đây.

• Ví dụ, quý 1/2021, khoản mục người mua trả tiền trước của Thế Giới Di Động tăng đột biến từ 2.000 lên đến một con số lớn, cho thấy công tác bán hàng trong quý đó rất tốt.
• Đối với Nhà Từ Liêm, khoản mục này tăng mạnh từ 58 tỷ lên 169 tỷ đồng trong quý 1/2021, tức là tăng thêm 110 tỷ đồng. Điều này khẳng định dòng tiền đã chảy vào doanh nghiệp. Thậm chí, số tiền này còn có thể lớn hơn vì một phần đã được hạch toán thành doanh thu trong quý.

Doanh nghiệp bất động sản thường bán trước một phần dự án để có tiền tài trợ cho việc xây dựng hạ tầng, thay vì phải đi vay. Sau đó, khi hạ tầng hoàn thiện và khu dân cư bắt đầu hình thành (có nhà đã xây, người dân chuyển về), giá trị của các lô đất còn lại sẽ tăng lên, giúp doanh nghiệp bán được với giá cao hơn trong các đợt mở bán tiếp theo. Đây là một mẹo quan trọng trong kinh doanh bất động sản.

2. Thời điểm hạch toán doanh thu

Một dự án bất động sản được hạch toán doanh thu khi chủ đầu tư đã bàn giao bất động sản cho khách hàng, có biên bản bàn giao (không nhất thiết phải có sổ đỏ).

Để nắm được thời gian hạch toán của dự án, bạn có thể:

• Liên hệ trực tiếp với các đơn vị môi giới: Gọi điện hỏi thông tin về dự án (giá bán, tiến độ bàn giao, các đợt mở bán tiếp theo). Họ sẽ tư vấn nhiệt tình vì họ nghĩ bạn là khách hàng tiềm năng. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng thông tin từ môi giới cần được kiểm chứng, vì họ có thể không nắm rõ các vấn đề pháp lý hoặc có xu hướng lạc quan hóa thông tin.
• Tìm kiếm thông tin trên các trang web dự án hoặc báo cáo của công ty chứng khoán.

3. Kiểm tra nợ vay và rủi ro pháp lý

• Nợ vay: Bạn cần kiểm tra xem doanh nghiệp có vay nợ nhiều hay không, đặc biệt là nợ vay tài chính (ngắn hạn và dài hạn). Ví dụ, Nhà Từ Liêm có tổng nợ vay tài chính rất thấp, chỉ khoảng 125 tỷ đồng, cho thấy chi phí lãi vay của họ không đáng kể, giúp doanh nghiệp khỏe mạnh về tài chính.
• Rủi ro pháp lý: Nhiều khi môi giới nói một đằng nhưng dự án lại dính pháp lý. Doanh nghiệp thường phải báo cáo cho cổ đông về các vấn đề pháp lý. Chẳng hạn, dự án Khu đô thị mới Dịch Vọng của Nhà Từ Liêm từng dính pháp lý. Việc đầu tư vào những dự án này đòi hỏi sự kiên nhẫn và chấp nhận rủi ro, vì có thể mất rất nhiều thời gian để giải quyết. Tuy nhiên, nếu thành công, tiềm năng lợi nhuận cũng rất lớn.

Định giá sơ bộ dự án bất động sản

Để định giá sơ bộ một dự án bất động sản, bạn có thể làm như sau:

1. Tìm hiểu diện tích đất bán được: Không phải toàn bộ diện tích dự án đều được bán, chỉ có khoảng 30-40% là đất thịt để bán (ví dụ: dự án Bãi Muối của NTL có 11 hecta đất bán được trên tổng diện tích lớn hơn).
2. Ước tính giá bán trung bình: Dựa trên các thông tin thị trường, môi giới, và báo cáo, ước tính giá bán trung bình trên mỗi mét vuông (ví dụ 30-40 triệu/m2).
3. Tính tổng doanh thu tiềm năng: Nhân diện tích đất bán được với giá bán trung bình.
4. Ước tính lợi nhuận ròng: Dựa trên kinh nghiệm và biên lợi nhuận ròng trung bình của các dự án tương tự (ví dụ 30-35% cho đất nền, 25-35% cho chung cư).

Ví dụ, dự án Bãi Muối của NTL, với 11 hecta đất bán được và giá bán trung bình 30 triệu/m2, có thể mang về khoảng 3.000 tỷ đồng doanh thu và 1.000 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế. Nếu dự án này được hạch toán trong 3 năm, mỗi năm sẽ đóng góp khoảng 300 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế. Khi doanh nghiệp có một năm hạch toán đột biến (ví dụ 500 tỷ), EPS có thể tăng vọt, kéo theo giá cổ phiếu tăng rất tốt.

Rủi ro chuyển giá và cách phòng tránh

Một rủi ro tiềm ẩn trong doanh nghiệp bất động sản là chuyển giá, tức là ban lãnh đạo bán dự án với giá thấp cho một công ty sân sau, sau đó công ty sân sau bán ra ngoài thị trường với giá cao hơn, làm thất thoát lợi nhuận của cổ đông. Để tránh rủi ro này:

• Kiểm tra kênh phân phối dự án: Nếu doanh nghiệp phân phối qua các đơn vị uy tín hoặc tự phân phối, rủi ro chuyển giá sẽ thấp hơn.
• Đối chiếu biên lợi nhuận: Bạn phải biết biên lợi nhuận gộp trung bình của các loại hình sản phẩm (đất nền 30-50%, chung cư 25-35%). Nếu thấy con số thấp hơn quá nhiều, đó có thể là dấu hiệu của chuyển giá.
• Đạo đức ban lãnh đạo: Kiểm tra lịch sử hạch toán của ban lãnh đạo trong quá khứ. Nếu họ có đạo đức tốt và hạch toán minh bạch trước đây, khả năng cao họ sẽ tiếp tục làm như vậy trong tương lai.
• Có quỹ đầu tư bảo hộ: Tìm kiếm những doanh nghiệp có các quỹ đầu tư lớn đứng sau. Sự hiện diện của họ có thể giúp giảm thiểu rủi ro chuyển giá và bảo vệ lợi ích cổ đông.

---

Ngành bất động sản khu công nghiệp: Đặc điểm và mô hình kinh doanh

Ngành bất động sản khu công nghiệp có những đặc thù riêng biệt so với bất động sản nhà ở hay thương mại:

• Đất có thời hạn sử dụng: Khác với đất ở thông thường, đất dành cho khu công nghiệp là đất có thời hạn sử dụng.
• Mô hình kinh doanh: Các doanh nghiệp trong ngành này sẽ phát triển quỹ đất của họ thành các khu công nghiệp hoàn chỉnh, với đầy đủ hạ tầng (đường sá, điện, nước, nhà xưởng…). Sau đó, họ sẽ cho các doanh nghiệp khác thuê hoặc bán quyền sử dụng đất.
• Hai mảng chính:
  • Khu công nghiệp: Đây là việc bán hoặc cho thuê những phần đất rộng lớn để các doanh nghiệp tự xây dựng nhà máy. Các hợp đồng thuê thường rất dài hạn, lên đến 50 năm, và khách hàng thường phải trả tiền một cục ngay từ đầu.
  • Nhà xưởng: Doanh nghiệp sẽ xây sẵn các nhà xưởng và cho thuê trong thời gian ngắn hơn, thường là vài năm.

Doanh thu chưa thực hiện: Điểm đặc trưng

Với đặc thù cho thuê dài hạn và thu tiền một lần, khoản tiền khách hàng trả trước cho việc thuê đất khu công nghiệp sẽ không nằm ở mục “Người mua trả tiền trước” như bất động sản nhà ở. Thay vào đó, nó được ghi nhận vào mục Doanh thu chưa thực hiện (thường nằm trong phần Nợ phải trả dài hạn trên báo cáo tài chính).

• Doanh thu chưa thực hiện là gì? Về bản chất, đây cũng là khoản tiền khách hàng trả trước. Tuy nhiên, khác với “Người mua trả tiền trước” (khách hàng chưa được sử dụng sản phẩm), “Doanh thu chưa thực hiện” là khoản tiền khách hàng đã trả trước và đang được sử dụng bất động sản đó (ví dụ: họ đã sử dụng đất để xây dựng nhà máy).
• Vì khoản tiền này trả trước cho một chu kỳ rất dài (ví dụ 50 năm), doanh nghiệp không thể hạch toán toàn bộ vào doanh thu của một năm mà phải phân bổ dần. Mỗi năm, một phần tương ứng với thời gian thuê sẽ được trích từ “Doanh thu chưa thực hiện” và ghi nhận vào doanh thu thực tế trên báo cáo kết quả kinh doanh.
• Đây chính là doanh thu tiềm năng của các doanh nghiệp bất động sản khu công nghiệp. Ví dụ, một công ty như SHIP có thể có hàng nghìn tỷ đồng trong khoản mục này, thể hiện dòng tiền ổn định và tiềm năng lợi nhuận trong nhiều năm tới. Khoản mục này sẽ được phân chia thành doanh thu chưa thực hiện ngắn hạn (sẽ hạch toán trong 1 năm tới) và doanh thu chưa thực hiện dài hạn.

Ngành bất động sản khu công nghiệp sẽ hưởng lợi mạnh mẽ khi có các làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đổ vào Việt Nam, kéo theo nhu cầu lớn về thuê đất và nhà xưởng.

---

Ngành ngân hàng: Mô hình kinh doanh và các chỉ số quan trọng

Ngân hàng là một ngành phức tạp hơn, nhưng chúng ta sẽ cùng tìm hiểu mô hình kinh doanh cốt lõi của nó.

1. Các hoạt động kinh doanh chính

Ngân hàng có nhiều hoạt động kinh doanh, nhưng nổi bật nhất là:

1. Hoạt động buôn tiền (Tín dụng/Cho vay): Đây là hoạt động chính và truyền thống nhất của ngân hàng.
2. Hoạt động dịch vụ: Bao gồm chuyển tiền, rút tiền, dịch vụ ATM, ngân hàng đầu tư (tư vấn, bảo lãnh phát hành), v.v.
3. Hoạt động đầu tư: Ngân hàng cũng có thể đầu tư vào chứng khoán, trái phiếu, v.v.

2. Hoạt động buôn tiền: NIM và sản lượng cho vay

Hoạt động buôn tiền của ngân hàng giống như một doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa:

• Đầu vào: Tiền gửi của khách hàng (lãi suất huy động, ví dụ 6%).
• Đầu ra: Tiền cho vay (lãi suất cho vay, ví dụ 10%).

Chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất huy động được gọi là NIM (Net Interest Margin) – biên lợi nhuận lãi thuần. NIM càng cao thì ngân hàng càng hoạt động hiệu quả. Ví dụ, nếu gửi 6% và cho vay 10%, thì NIM là 4%.

Lợi nhuận từ hoạt động buôn tiền = Sản lượng cho vay x NIM.

Để tăng lợi nhuận từ hoạt động này, ngân hàng cần tăng sản lượng cho vay hoặc tăng NIM.

A. Tăng sản lượng cho vay (Tín dụng)

Sản lượng cho vay của một ngân hàng bị giới hạn bởi hai yếu tố chính:

• Vốn chủ sở hữu (hoặc vốn cấp 1): Để đảm bảo an toàn vốn (theo các tiêu chuẩn quốc tế như Basel II), tỷ lệ an toàn vốn (CAR – Capital Adequacy Ratio) của ngân hàng phải đáp ứng quy định. Thông thường, tổng sản lượng cho vay không được vượt quá một giới hạn nhất định so với vốn chủ sở hữu (ví dụ, vốn chủ sở hữu không ít hơn 8% tổng sản lượng cho vay, tức là ngân hàng chỉ được cho vay tối đa 12.5 lần vốn chủ sở hữu của mình).
  • Tại sao ngân hàng phải tăng vốn? Để có thể tăng sản lượng cho vay, ngân hàng bắt buộc phải tăng vốn chủ sở hữu. Có hai cách để tăng vốn:
    • Tăng vốn nội sinh: Tái đầu tư lợi nhuận (làm ăn có lãi và giữ lại).
    • Tăng vốn ngoại sinh: Phát hành thêm cổ phiếu mới.
  • Ví dụ, Vietinbank từng phải rất nỗ lực để tăng vốn vì đã tiệm cận giới hạn an toàn vốn, nếu không tăng vốn thì không thể cho vay thêm, ảnh hưởng đến tăng trưởng lợi nhuận.
• Room tín dụng: Đây là một quy định đặc thù của Việt Nam (rất ít nước áp dụng) nhằm kiểm soát tổng lượng tiền bơm ra nền kinh tế. Ngân hàng Nhà nước sẽ đặt ra một mức tăng trưởng tín dụng tối đa cho toàn hệ thống ngân hàng trong một năm (ví dụ 14%). Tức là, nếu tổng dư nợ năm trước là 10 triệu tỷ, năm nay tối đa chỉ được bơm thêm 1.4 triệu tỷ vào nền kinh tế thông qua kênh tín dụng.
  • Việc hiểu về room tín dụng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về khả năng tăng trưởng cho vay của từng ngân hàng và toàn ngành.

B. Tăng NIM

Để tăng NIM, ngân hàng có hai cách:

1. Cho vay với lãi suất cao hơn: Điều này rất khó vì ngân hàng phải cạnh tranh với nhau. Khách hàng luôn chọn ngân hàng có lãi suất cho vay thấp hơn.
2. Huy động vốn với chi phí rẻ hơn: Đây là cách hiệu quả hơn. Để giảm chi phí huy động, ngân hàng cần tăng tỷ lệ CASA (Current Account Savings Account).
   • CASA là tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (tiền gửi thanh toán và tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn) trên tổng tiền gửi. Tiền gửi không kỳ hạn thường có lãi suất rất thấp (chỉ khoảng 0.1%), nên khi ngân hàng huy động được nhiều CASA, chi phí vốn bình quân của họ sẽ giảm đáng kể, giúp NIM mở rộng.
   • Tại sao CASA quan trọng? Nhiều người thường duy trì một khoản tiền nhất định trong tài khoản thanh toán để chi tiêu hàng ngày hoặc dự phòng, dù không được hưởng lãi suất cao. Ngân hàng nào có dịch vụ tốt, công nghệ hiện đại, phí chuyển tiền/rút tiền thấp hoặc miễn phí sẽ thu hút được nhiều khách hàng để tiền trong tài khoản thanh toán, từ đó tăng CASA.
   • Ví dụ:

 

• • • 1. Cho vay với lãi suất cao hơn: Điều này khá khó trong môi trường cạnh tranh, vì khách hàng sẽ chọn ngân hàng có lãi suất thấp hơn.
      2. Huy động vốn với chi phí thấp hơn: Đây là chiến lược hiệu quả hơn. Để làm được điều này, ngân hàng cần tăng tỷ lệ CASA (Current Account Savings Account).
         • CASA là tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (tiền gửi thanh toán và tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn) trên tổng tiền gửi. Tiền gửi không kỳ hạn có lãi suất rất thấp (thường chỉ 0.1%), giúp giảm đáng kể chi phí vốn bình quân của ngân hàng.
         • Làm thế nào để tăng CASA? Các ngân hàng đầu tư mạnh vào công nghệ, dịch vụ tiện ích (chuyển tiền/rút tiền miễn phí), và trải nghiệm khách hàng để khuyến khích người dùng duy trì số dư lớn trong tài khoản thanh toán.
         • Ví dụ về các ngân hàng có CASA cao:
           • Techcombank: Dẫn đầu về CASA nhờ đầu tư mạnh vào công nghệ và chính sách miễn phí giao dịch, thu hút một lượng lớn khách hàng cá nhân và doanh nghiệp sử dụng tài khoản thanh toán.
           • MBBank: Có CASA cao nhờ lợi thế từ mối quan hệ với Tập đoàn Viettel và các đơn vị quân đội. Lượng tiền gửi từ các tổ chức này rất lớn và thường là tiền gửi không kỳ hạn, giúp MBBank có chi phí vốn rất thấp.
           • Các ngân hàng quốc doanh (Vietcombank, BIDV, Vietinbank): Cũng hưởng lợi từ CASA cao do nhận được tiền gửi từ các bộ, ban ngành nhà nước hoặc các tập đoàn lớn có mối quan hệ với nhà nước.

      Hoạt động cho vay tiêu dùng (Ví dụ VPBank)

      Một số ngân hàng như VPBank có NIM cao vượt trội nhờ tập trung vào mảng cho vay tiêu dùng (ví dụ qua FE Credit). Các khoản vay này thường có lãi suất rất cao (30-40%) do rủi ro tín dụng của khách hàng cao hơn. Mặc dù tỷ lệ nợ xấu có thể cao, nhưng lợi nhuận từ các khoản vay được trả đầy đủ vẫn đủ để bù đắp và mang lại NIM ấn tượng.

Các hoạt động khác và phân tích báo cáo tài chính ngân hàng

Bên cạnh hoạt động cho vay, ngân hàng còn có các mảng hoạt động khác:

• Hoạt động dịch vụ: Bao gồm phí chuyển tiền, rút tiền, dịch vụ ATM, và đặc biệt là nghiệp vụ ngân hàng đầu tư (IB) như tư vấn, bảo lãnh phát hành chứng khoán cho doanh nghiệp. Các ngân hàng lớn thường có mảng IB phát triển, đóng góp đáng kể vào doanh thu ngoài lãi.
• Hoạt động tự doanh: Ngân hàng cũng thực hiện các hoạt động đầu tư vào chứng khoán, trái phiếu, vàng, ngoại tệ. Đây là mảng tạo ra lợi nhuận từ chênh lệch giá, nhưng thường chiếm tỷ trọng nhỏ hơn so với hoạt động tín dụng và dịch vụ ở Việt Nam.
• Huy động vốn từ Ngân hàng Trung ương: Ngoài tiền gửi của khách hàng, ngân hàng thương mại còn có thể vay vốn từ Ngân hàng Trung ương. Lãi suất và chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vốn của các ngân hàng thương mại, từ đó tác động đến NIM.

 

Phân tích báo cáo tài chính ngân hàng

Khi xem xét báo cáo tài chính của một ngân hàng, bạn cần chú ý các mục chính sau:

• Cho vay khách hàng: Đây là khoản mục lớn nhất và quan trọng nhất trên bảng cân đối kế toán, thể hiện tổng dư nợ tín dụng của ngân hàng. Việc so sánh con số này qua các kỳ giúp đánh giá tăng trưởng tín dụng của ngân hàng.
  • Phân loại nợ (nhóm nợ 1-5): Các khoản cho vay được phân loại thành 5 nhóm nợ dựa trên khả năng trả nợ của khách hàng (đủ tiêu chuẩn, cần chú ý, dưới tiêu chuẩn, nghi ngờ, có khả năng mất vốn). Ngoại trừ nhóm 1 (nợ đủ tiêu chuẩn), các nhóm nợ còn lại đều phải trích lập dự phòng rủi ro.

 

• • Trích lập dự phòng rủi ro: Đây là chi phí mà ngân hàng phải bỏ ra để dự phòng cho các khoản nợ có khả năng không thu hồi được. Tỷ lệ trích lập sẽ tăng dần theo mức độ rủi ro của nhóm nợ (nhóm 5 phải trích lập 100%). Việc trích lập hoặc hoàn nhập dự phòng có thể ảnh hưởng lớn đến lợi nhuận của ngân hàng.
• Tiền gửi của khách hàng: Thể hiện tổng số tiền mà khách hàng gửi tại ngân hàng.
• Bảng kết quả hoạt động kinh doanh:
  • Thu nhập lãi thuần: Là phần chênh lệch giữa thu nhập từ lãi cho vay và chi phí lãi phải trả cho người gửi tiền. Đây chính là lợi nhuận từ hoạt động buôn tiền.
  • Lãi thuần từ hoạt động dịch vụ: Lợi nhuận từ các dịch vụ ngân hàng.
  • Lãi lỗ từ hoạt động kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán kinh doanh: Thể hiện hiệu quả từ các hoạt động tự doanh.
  • Chi phí hoạt động: Bao gồm lương nhân viên, chi phí thuê mặt bằng, quản lý,…
  • Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh trước chi phí dự phòng rủi ro tín dụng: Đây là lợi nhuận trước khi ngân hàng tiến hành trích lập dự phòng.
  • Chi phí dự phòng rủi ro tín dụng: Khoản mục này có thể tăng hoặc giảm tùy thuộc vào chất lượng nợ của ngân hàng và chính sách điều chỉnh của ban lãnh đạo (chuyển nhóm nợ). Đây là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận cuối cùng.

Để phân tích sâu hơn, bạn có thể tìm hiểu các mô hình như CAMELS (Capital adequacy, Asset quality, Management, Earnings, Liquidity, Sensitivity to market risk) hoặc các biểu đồ phân tích dạng mạng nhện để đánh giá toàn diện sức khỏe của ngân hàng.

---

Ngành Chứng khoán: Mô hình kinh doanh cốt lõi

Ngành chứng khoán là một trong những ngành năng động và có sức ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế. Đối với nhà đầu tư, việc hiểu rõ các nghiệp vụ chính của công ty chứng khoán là vô cùng quan trọng.

1. Các nghiệp vụ kinh doanh chính

Một công ty chứng khoán thường có 4 nghiệp vụ kinh doanh cốt lõi:

• Môi giới (Brokerage):
  • Đây là hoạt động chính và mang lại doanh thu từ phí giao dịch mà khách hàng trả khi mở tài khoản và thực hiện mua bán chứng khoán.
  • Doanh thu từ môi giới phụ thuộc trực tiếp vào thanh khoản (volume) của thị trường. Khi thị trường sôi động, khối lượng giao dịch lớn, doanh thu từ môi giới của các công ty chứng khoán sẽ tăng trưởng mạnh mẽ.
• Cho vay Margin (Ký quỹ):
  • Công ty chứng khoán cho phép khách hàng vay tiền để mua chứng khoán, và thu lãi suất từ các khoản vay này.
  • Nghiệp vụ cho vay margin thường phát triển mạnh mẽ khi thị trường có xu hướng tăng trưởng tốt và tâm lý nhà đầu tư lạc quan, dẫn đến nhu cầu vay để giao dịch lớn hơn. Các công ty chứng khoán thường huy động vốn với lãi suất thấp (ví dụ 7-8%) và cho vay margin với lãi suất cao hơn (ví dụ 12%), tạo ra phần chênh lệch lợi nhuận.
• Ngân hàng Đầu tư (Investment Banking – IB):
  • Đây là mảng dịch vụ cung cấp các giải pháp tài chính cho doanh nghiệp và tổ chức. Các nghiệp vụ IB bao gồm:
    • Tư vấn niêm yết: Hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện các thủ tục để niêm yết cổ phiếu trên sàn chứng khoán.
    • Bảo lãnh phát hành: Đảm bảo việc phân phối và mua lại số chứng khoán chưa bán hết trong các đợt phát hành cổ phiếu hoặc trái phiếu mới của doanh nghiệp.
    • Tư vấn phát hành: Hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình phát hành cổ phiếu, trái phiếu để huy động vốn.
    • Tư vấn M&A (Mua bán & Sáp nhập): Hỗ trợ các thương vụ sáp nhập và mua lại doanh nghiệp.
  • Mảng IB thường tập trung ở các công ty chứng khoán lớn (như SSI, HSC, VND) và trở nên sôi động khi thị trường thuận lợi, nhu cầu gọi vốn và tái cấu trúc của doanh nghiệp tăng cao.
• Tự doanh (Proprietary Trading):
  • Đây là hoạt động mà công ty chứng khoán trực tiếp sử dụng vốn của mình để đầu tư vào các loại chứng khoán (cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ…).
  • Nghiệp vụ tự doanh có những điểm đặc biệt về hạch toán kế toán mà nhà đầu tư cần nắm rõ để đánh giá đúng lợi nhuận của công ty:
    • Tài sản tài chính ghi nhận thông qua lãi/lỗ (FVTPL – Fair Value Through Profit or Loss): Đây là các chứng khoán mà công ty mua bán với mục đích kinh doanh ngắn hạn. Điều đặc biệt là lãi hoặc lỗ từ các khoản mục này sẽ được ghi nhận vào báo cáo kết quả kinh doanh theo quý, ngay cả khi công ty chưa thực hiện bán chứng khoán đó. Lợi nhuận/lỗ được tính dựa trên giá trị thị trường tại cuối mỗi quý so với giá vốn.
    • Tài sản tài chính nắm giữ đến ngày đáo hạn (HTM – Held-To-Maturity): Thường là các khoản đầu tư như chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu nắm giữ đến ngày đáo hạn. Các khoản này thường không có biến động lớn về lãi/lỗ và chủ yếu mang lại thu nhập từ lãi cố định.
    • Tài sản tài chính sẵn sàng để bán (AFS – Available-For-Sale): Đây là các chứng khoán mà công ty có ý định nắm giữ trong dài hạn hoặc có thể bán bất cứ lúc nào. Với loại tài sản này, lãi hoặc lỗ chỉ được ghi nhận khi công ty thực hiện bán chứng khoán. Nếu chưa bán, lãi/lỗ sẽ được ghi nhận vào thu nhập toàn diện khác trên báo cáo tài chính, chứ không ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận trên báo cáo kết quả kinh doanh.
  • Mẹo điều chỉnh lợi nhuận qua tự doanh: Các công ty chứng khoán có thể chuyển đổi giữa các loại tài sản (FVTPL, AFS) để “điều chỉnh” lợi nhuận của mình. Ví dụ, nếu đang có lãi lớn nhưng không muốn ghi nhận ngay, họ có thể chuyển từ FVTPL sang AFS. Ngược lại, nếu muốn ghi nhận lợi nhuận, họ có thể chuyển từ AFS sang FVTPL hoặc thực hiện bán.

2. Phân tích báo cáo tài chính công ty chứng khoán

Khi xem xét báo cáo tài chính của công ty chứng khoán, bạn hãy chú ý các phần sau:

• Bảng cân đối kế toán:
  • Kiểm tra các khoản mục FVTPL, HTM, AFS để nắm được danh mục tự doanh của công ty. Bạn có thể xem thuyết minh báo cáo tài chính để biết chi tiết các cổ phiếu/trái phiếu mà công ty đang nắm giữ. So sánh giá trị danh mục này với diễn biến thị trường trong quý để ước tính sơ bộ lợi nhuận từ tự doanh.
  • Mục Cho vay thể hiện dư nợ margin. So sánh qua các quý để đánh giá mức độ tăng trưởng của nghiệp vụ cho vay margin.
• Bảng kết quả hoạt động kinh doanh:
  • Lãi/lỗ từ các tài sản tài chính FVTPL: Thể hiện hiệu quả kinh doanh ngắn hạn.
  • Lãi từ các khoản cho vay và phải thu: Đây chính là lãi từ hoạt động cho vay margin.
  • Doanh thu nghiệp vụ môi giới: Đánh giá mức độ đóng góp của phí giao dịch.
  • Doanh thu bảo lãnh, đại lý phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư, lưu ký,…: Đây là các khoản doanh thu từ nghiệp vụ Ngân hàng Đầu tư (IB).
  • Chi phí nghiệp vụ môi giới chứng khoán: Thể hiện chi phí hoạt động môi giới (thường bao gồm lương, hoa hồng cho môi giới).
  • Thu nhập toàn diện khác: Chú ý khoản mục này, vì đây là nơi ghi nhận lãi/lỗ chưa thực hiện từ các tài sản AFS.

• trancotam